Betty Friedan, Người Đàn Bà Tiên Phong Cho Quyền Phụ Nữ

Tác giả:


Sáng lập viên cũng là chủ tịch đầu tiên của Hội Phụ Nữ Toàn Quốc năm 1966, (National Organization for Woman, viết tắt là NOW), bà Betty Friedan vừa qua đời. Không riêng gì đời sống phụ nữ Hoa Kỳ, mà có thể nói là phụ nữ khắp thế giới đã thay đổi nhờ người đàn bà gốc Do Thái, mắt sâu, to, mũi bự, dáng thấp, giọng nói trầm nhưng rang rảng, uy nghi, đầy sức thu hút như nhận xét của bà.

Vào thập niên 60, thế hệ baby boomers – những trẻ con sanh sau chiến tranh –  được hưởng một nền giáo dục tốt với sự hình thành và tiến bộ của nhiều đại học danh tiếng, trong đó có đại học lớn dành riêng cho phụ nữ. Đàn bà đã tranh đấu được quyền bỏ phiếu, giờ này lại có nền giáo dục tốt, sẵn sàng là một đóng góp cho xã hội. Luật pháp nhà nước cũng xác định rõ quyền của mọi người dân. Thế mà trên thực tế thì tất cả quyền lợi luật định chỉ nằm trên giấy tờ.  Giới phụ nữ trung lưu, trí thức của Hoa Kỳ, trình bày dưới mắt thế giới một hình ảnh đẹp: đời sống êm đềm, ổn định, chồng có chức vụ, vợ có học giúp nuôi con thành tài trong một căn nhà có hàng rào trắng bọc chung quanh. Cho đến khi The feminine Mystique, Sự huyền diệu của phụ nữ – của tác giả Betty Friedan ra mắt quần chúng! Quyển sách châm ngòi cho một cuộc nổi dậy của Phụ nữ Hoa Kỳ.

Betty Friedan chào đời ngày 4 tháng 2, năm 1921 tại Peoria, Illinois, gia đình gốc Do Thái, bố là Hary Goldstein, chủ tiệm kim hoàng, và mẹ, tên Miriam, đã nghỉ việc làm cho một tòa báo về phụ nữ để  thành một nội trợ như mọi người. Lúc lớn lên, Betty nhận thấy mẹ thường có lời lẽ khinh thường bố, mà sau này bà nghiệm ra đó là những hành vi che dấu những ấm ức đè nén trong lòng.

Năm 1938, Betty Friedan xong trung học, thủ khoa trường. Năm 1942 tốt nghiệp đại học Smith, hạng tối danh dự. (Smith là  trường đại học danh tiếng dành riêng cho phụ nữ). Học rất giỏi, nhưng như mọi phụ nữ cùng thời, Betty chỉ muốn làm vừa lòng nam giới. Cô sinh viên vừa mới tốt nghiệp hạng Ưu đã từ chối một công trình nghiên cứu (fellowship) lớn, vì không muốn mình hơn một anh bạn trai đương thời, để nhận một chương trình nhỏ hơn tại trường Berkeley, California. Mà mối tình cũng đi đến tan vỡ! Betty Friedan đi New York, trở thành nhà báo chuyên về tường trình các vấn đề Lao động tại một tòa báo phụ nữ.Bà lập gia đình với Carl Friedan, một bác sĩ. Lúc Betty Friedan có bầu lần đầu tiên, bà được phép nghỉ việc một thời gian, trở về làm việc như thường, nhưng đến lần có mang thứ hai, thì tòa báo cho nhà báo Friedan nghỉ việc luôn và thay chức vụ đó bằng một nhà báo nam. Gia đình Friedan rời nhà ra ngoại ô sống. Friedan trông nuôi con cái, và là nhà báo độc lập.

Chuẩn bị cho kỳ họp mặt sau 15 năm của trường đại học Smith, Friedan đã làm nhiều bài phỏng vấn với các bạn cùng lớp. Từ những lần phỏng vấn đó, bà khám phá rằng các bạn đồng khóa 1942, những phụ nữ có học vấn cao, giờ đây là các bà nội trợ sống chịu đựng và đặt câu hỏi: Đời tôi chỉ thế này thôi sao? Có thể nào các đàn bà của thập niên 50 có cái nhìn hạn hẹp hơn đàn bà của nửa thế kỷ trước? Nửa thế kỷ trước qua phong trào đấu tranh đòi quyền được bỏ phiếu, để thế hệ phụ nữ có tương lai hơn, thế mà qua sự tường trình tỉ mỉ  của Friedan, xã hội đã uốn nắn cách nào mà thế hệ phụ nữ đương thời chỉ là một hỗ trợ cho sự nghiệp người đàn ông. Các cô học sinh, sinh viên trí thức ao ước vớt được một ông chồng có chức tước để cùng nhau xây dựng một thiên đường đẹp như bức tranh xã hội đã vẻ vời. Thế nhưng đàng sau bức màn nhung thì các nữ diễn viên cảm thấy chán nản, buồn bực, mà không thể tỏ lộ cùng ai, ngoài những viên thuốc an thần, hay những giờ phút tại phòng mạch các nhà tâm lý học.

Một bài nghiên cứu dài, với nhiều chi tiết đáng suy gẫm mà chẳng tờ báo nào chịu đăng! Friedan tiếp tục công việc nghiên cứu, mở rộng vấn đề. Năm năm sau bài báo biến thành quyển sách the Feminine Mystique, dài trên 400 trang, là một sự tổng hợp nghiên cứu xã hội, với các bài tường trình chi tiết, rõ ràng, sống động của một nhà báo, chứa đựng những cảm xúc chân thành của phụ nữ của nhiều tầng lớp, từ các bà nội trợ đến các bà các cô có sự nghiệp, và còn có một chương nghiên cứu sự việc theo tâm lý học nữa!
Sách mau chóng bán chạy trên thị trường, được xem như một bản tuyên ngôn, một nền tảng cho Phong trào Phụ Nữ Hoa Kỳ, để từ đó lan rộng thành phong trào phụ nữ quốc tế.

Feminine Mystique đã thay đổi cái nhìn của mọi người về vai trò của cá nhân người phụ nữ trong đời sống. Friedan mạnh dạn tuyên bố: Đàn bà phải có quyền đứng lên đòi hỏi, mà không mang cảm giác tội lỗi, ích kỷ, hay bị gọi là mát dây: Tôi là ai, tôi muốn gì trong cuộc đời này? Tôi muốn có một sự nghiệp, muốn góp tiếng nói chính trị, góp ý kiến trong những vấn đề xã hội. Mục đích của đời người phụ nữ không chỉ có chồng con. Phụ nữ cần tách rời tính chất đó ra khỏi cá nhân mình. Họ cần thiết có một đời sống riêng, thỏa mãn khả năng sản xuất, làm việc, suy nghĩ. Có những người đàn bà chọn nghề nghiệp trong lãnh vực khoa học, chính trị, đừng xem họ như là những người thiếu nữ tính!
Friedan tiếp: Sự độc lập của phụ nữ không phải là trò đùa. Người đàn bà kỳ diệu là một danh xưng giả hiệu mà xã hội tôn vinh. Đó là một đời sống bề ngoài, che dấu những cảm xúc chán chường, bởi một đời sống chịu đựng vì ước vọng không được toại nguyện. Một vấn đề xã hội chưa có danh xưng!

Tuy thế không phải tất cả phụ nữ đều đón nhận quyển sách của Friedan. Nhiều bà cảm thấy khó chịu, làm mặt lạnh với tác giả, rút tên tác giả khỏi những sinh hoạt hội đoàn. Rồi có những phê bình chỉ trích nặng nề hơn: Friedan còn nguy hiểm hơn cả Cộng Sản Nga (thời bây giờ là chiến trạnh lạnh giữa hai khối Tự Do – Cộng Sản). Friedan mát dây, nên đi bác sĩ tâm lý! Vân vân ..Thế nhưng quyển sách tiếp tục được biết đến, lần xuất bản đầu tiên 3000 cuốn, đã được tái bản 600,000 cuốn bìa cứng, và trên hai triệu cuốn bìa mỏng.

Năm 1964, sau khi gia đình dọn trở lại vào trung tâm thành phố New York. Betty Friedan bắt đầu vận động chính phủ liên bang buộc các hãng xưởng lớn tôn trọng những quyền đã được liệt kê trong bộ Luật Dân quyền (Civil Rights Act), nhấn mạnh phải tôn trọng các quyền trên phương diện giới tính, chứ không riêng gì màu da, chủng tộc, và tôn giáo.

Sự việc thành lập tổ chức NOW (National Organization for Women) là một đáp lại việc chính phủ thờ ơ với những đòi hỏi của Phụ nữ. Tháng 8 năm 1970, NOW tổ chức một cuộc biểu tình lớn nhất từ sau 50 năm khi phụ nữ Hoa Kỳ đứng lên đòi quyền được được bỏ phiếu (Women’s suffrage Movement). Có tới 500,000 phụ nữ tham dự, tạo sự chú ý rộng rãi đến phong trào phụ nữ khắp nơi. Betty Friedan là chủ tịch đầu tiên của Hội Phụ nữ NOW, hội hiện có khoảng 500,000 thành viên tại cả 50 tiểu bang, mà sự khởi đầu là tại căn hộ của bà Friedan.

Phong trào phụ nữ lan tràn mạnh mẽ toàn quốc Hoa Kỳ: Các đại học mở các lớp về phụ nữ, Viện Dân Biểu thông qua Đạo luật Bình Đẳng (Equal Rights admendment), nhiều quyển sách viết về nữ quyền xuất hiện, như quyển “Sức Mạnh của Chị Em Bạn Gái” (Robin Morgan), và đặc biệt sự thành lập của tờ nguyệt san Ms Magazine, để vài năm sau từ điển có thêm thành ngữ, danh từ mới xuất phát từ Phong trào Phụ Nữ. Riêng từMs: cách gọi người đàn bà, một cá nhân không lệ thuộc vào đàn ông.

Betty Friedan đi xa hơn với những đòi hỏi cho quyền người phụ nữ, mà lúc bấy giờ được xem là quá khích, như đòi hỏi bình quyền về lương bổng, đòi hỏi các mẩu quảng cáo tìm kiếm nhân viên của hãng xưởng không được giới hạn giới tính, đàn bà phải được ngang quyền khi đề bạt tăng chức, phụ nữ mang thai được nghỉ phép, khi trở lại làm việc không bị mất việc cũ trong thời gian hạn định. Đấy là những quyền mà thế hệ sau thấy là việc đương nhiên!

Betty Friedan cũng tranh đấu cho quyền phá thai, bà là sáng lập viên của Hội chống hủy bộ Luật phá thai. Về Chính trị, năm 1971, bà là đồng sáng lập viên Hội Phụ Nữ Chính Trị Toàn Quốc (National Women’s Political Caucus). Friedan thuyết  phục đảng Dân Chủ dành cho phụ nữ nửa số đại biểu tại đại Hội Đảng. Năm 1984, khi Geraldine Ferraro được đề cử phó tổng thống Hoa Kỳ, bà là một đại biểu.

Thời gian sau, có những va chạm giữa Friedan và những lãnh đạo nữ quyền (feminists), vì thành các Ms nữ quyền đưa ra những đòi hỏi mạnh mẽ, có phần quá khích. Lại có hội phụ nữ đồng tính đòi hỏi những quyền đặc biệt riêng mà bà Friedan không đồng ý. Bà không muốn Phong Trào Phụ nữ nhập vào với sự đòi hỏi của Phụ nữ đồng tính, mà theo bà đi lệch khỏi chiều hướng căn bản: Tạo ý thức trong quần chúng về quyền thiết yếu của phụ nữ. Trong một buổi thuyết trình tại cử tọa sinh viên bà khuyên: “Đừng đốt nịt vú, đừng chống đàn ông, đừng gia nhập vào những hội chính trị quá khích! Phong trào phụ nữ phải được sự ủng hộ của gia đình, toàn quốc và luật lệ! Sau bốn năm, bà Friedan từ chức chủ tịch Hội phụ nữ NOW.

Sự nổi tiếng của Friedan làm cho đời sống gia đình căng thẳng, để rồi vợ chồng bà  phải chia tay sau 22 năm chung sống. Năm 1969, bác sĩ Carl Friedan qua đời mấy tháng sau khi hai người ly dị.

Thập niên sau Betty Friedan đi dạy, đi thuyết trình, và năm 1981 cho xuất bản quyển “The Second Stage” Giai đoạn thứ hai, khẳng định sự độc lập của Friedan với các lãnh đạo nữ quyền đã thay thế bà. Bà Friedan phần nào chấp nhận những chỉ trích của một số phụ nữ cho rằng phong trào thuở đầu có lúc đi đến những quá khích, đó là giảm thiểu vai trò người đàn bà chọn là nội trợ. Friedan thú thật: ]Điểm thiếu sót của chúng tôi là không để ý đến gia đình. Chúng tôi đã mở đường cho thế hệ con gái tôi có một sự nghiệp, thoát khỏi cảnh bị đè nén trong bốn bức tường gia đình, nhưng lúc này có những cô lại hỏi: Tôi có tất cả, học vấn, sự nghiệp, nhưng giờ thì tôi muốn có gia đình

Giai đoạn thứ hai không phải chỉ nói về cá nhân người đàn bà là một người, với sự bình đẳng với đàn ông, mà bao hàm gia đình, tình yêu và công việc. Giai đoạn này không khởi đầu một phong trào, mà đây là giai đoạn vượt qua các tranh luật để thành lập thể chế với các quyền hạn tự nhiên.

Bà Friedan nhận định chức năng là mẹ là một sự chọn lựa tự do, giải phóng. Giai đoạn Thứ Hai của Friedan đã mở đường cho phía bảo thủ cũng như phía chống đối quá khích đem vấn đề gia đình vào những vấn đề của Phụ nữ. Thời gian cho thấy mỗi cách mạng nếu có lúc đi quá đà, và từ đó có những người quá khích, không khỏi có sự sai lầm. Friedan đã sáng suốt nhìn thấy sự sai lầm đó, tìm giải pháp chữa đi những chính sách quá khích, cân bằng đời sống người phụ nữ trong gia đình và xã hội.

Thập niên 90, Betty Friedan bước qua những vấn đề khác của xã hội. Quyển sách The Fountain of Age của bà, xuất bản năm 1993, đề cập vấn đề của người già trong xã hội. Xã hội đã quên lãng tầng lớp tuổi về hưu như đã chối từ sự hiện diện của người phụ nữ hai mươi năm trước. Tuổi già không nghĩa là chán nản, rỗng tếch, tàn tạ, suy nhược.
Năm 2000, gần 80 tuổi, Betty Friedan cho ra mắt quyển sách cuối cùng, quyển hồi ký có tựa là Life So Far.
Betty Friedan ra đi vào ngày sinh nhật của mình, hưởng thọ 85 tuổi.

Không ai có thể phủ nhận chỗ đứng lịch sử của bà Friedan trong phong trào phụ Nữ. Nghị sĩ Hillary Rodham Clinton nói: ]Những hành động và các bài viết của bà Friedan đã mở cánh cửa cho nhiều người, đã bẽ gảy những bức tường ngăn cắm cũng như mở rộng cơ hội cho phụ nữ và cho cả đàn ông nhiều thế hệ kế tiếp. Tất cả chúng ta là những người được hưởng quyền lợi từ tư tưởng của Betty Friedan.

Elean Smeal, chủ tịch của cơ quan phụ nữ đa số, nhà sản xuất của tờ báo Ms, cựu chủ tịch của Hội NOW, ca ngợi di sản của Friedan: Bà Friedan là một người đàn bà vĩ đại cho quyền phụ nữ, một người hướng dẫn, một xúc tác của thế kỷ 20, việc làm của bà đã đưa dẫn đến những thay đổi để cải thiện thân thế, địa vị của phụ nữ trong gia đình và trong xã hội khắp thế giới. Quyển sách The feminine mystique giúp định nghĩa địa vị thua kém của đàn bà, mở rộng tư tưởng của phụ nữ, tạo điều kiện cho nhiều phụ nữ thoát khỏi một đời sống xã hội uốn nắn.

Vào thập niên 60 và 70, tiếng nói của Friedan là một tiếng nói lớn, uy nghi. Không biết bao nhiêu đời sống phụ nữ đã lắng tai nghe để rồi thay đổi được với một đời sống phong phú và toại nguyện hơn. Bà là tiếng nói quan trọng của Phong Trào phụ nữ, đã ảnh hưởng đến thế hệ sau, tới khắp nơi trên thế giới. Bà cũng ngạc nhiên với cái ảnh hưởng mình tạo ra, nhưng đã tuyên bố một cách giản dị:  Tôi chỉ nói lên sự thật, và sự thật tạo uy quyền và sức mạnh.

Phụ nữ khắp nơi nghiêng mình trước một cái tên lớn đã thay đổi suy nghĩ và đời sống của họ: Betty Friedan (1921-2006).

March 2006
Trần Viết Minh-Thanh

 

Thảo luận cho bài: "Betty Friedan, Người Đàn Bà Tiên Phong Cho Quyền Phụ Nữ"