Khung Trời Phượng Vĩ

Tác giả:

1. 
Đã lâu lắm Di mới lại đối đầu với một người khách tìm tài liệu "lì lợm" không thỏa mãn những kết quả chàng đưa, kết quả căn cứ trên bao nguồn tin học cập nhật nhất và trực tiếp với nhiều cơ quan nghiên cứu ở khắp thế giới. Di đã mời tìm chung, ông ta đã nhìn thấy. Lãnh vực kỹ thuật xây cất sát mặt đất chứ đâu phải mấy địa hạt dự phóng, kế hoạch hoặc sáng chế hướng lai viễn kiến tân kỳ gì cho cam. Đã ba tuần rồi, ông ta đến rồi đi như một người mộng du, chìm đắm trong những dự kiến giải pháp tưởng tượng của mình. Tại sao kỹ thuật đó lại đưa đến những kết quả quá thu hẹp, tại sao không thể phối hợp hai kỹ thuật anh em, tại sao và tại sao. Vì ông ta muốn đề nghị giải pháp của mình với ông thứ trưởng như là một kỹ thuật tân kỳ nhất của cuối thế kỷ, tân kỳ và hiệu lực hơn cả của mấy kỹ sư người Nhật, có thể tiết kiệm cho bộ nhiều triệu bạc trong thời buổi kinh tế khó khăn như hiện nay. May là điện thoại reo, Di xin lỗi sẽ gặp lại sau như muốn đuổi khéo, nhưng chàng điện thoại thì ông ta vẫn ngồi lì ra đó, mắt cứ nhìn cái máy điện toán của chàng. Lại một điện thoại khác, vì bận đường giây nên chỉ hiện số và tên trên khung ảnh: bệnh viện Đức Bà và số điện thoại. Nhưng tại sao là "bệnh viện", Di tự hỏi rồi vi vàng gọi lại. Phòng cứu cấp cần một thân nhân đến gấp vì bệnh nhân đang bị tim đứng. Người bệnh là ông thân của Di. Chàng bỏ người khách khó tính lại đó, nói mấy câu với cô thư ký, xuống lấy xe thắng hướng nhà thương ở phía cực nam thành phố. 

Bây giờ thì ông thân Di nằm đó, bất động; y học cứu cấp đã thành công làm tim ông đập lại dù vẫn chưa bình thường. Một mổ xẻ để gắn dụng cụ tới tận tim phải làm, sau đó mới biết cứu được tim hay không. Phòng mổ phải chờ trống. Một bệnh nhân vừa được đưa ra khỏi phòng, cả chục y tá và nhân viên bao quanh, vừa đi vừa chạy. Phía trong hành lang là giường bệnh nhân những ca cứu cấp nhẹ. Người bạn già của ông thân Di rủ chàng đi uống cà phê. "ổng bị thuốc mê, mình có ở đây chờ thì cũng vậy, ổng đâu có hay". Di đi theo ông, cám ơn ông thêm một lần. Ông thân Di tới nhà ông bạn chơi thì bị đau tim nghẹt thở phải gọi xe cứu cấp; xe đưa tới bệnh viện gần nhất ở khu này. Đây là lần thứ nhì, trái tim ông muốn bỏ rơi cơ thể của ông. 

Khi hai người trở lại thì ông thân Di đang ở phòng mổ cứu cấp. Phải cả tiếng sau ông mới được đưa trở ra; lại cảnh một người nằm mê man, mười người chay theo bên cạnh tay cầm nước biển hay dụng cụ đo khám. Ông thân Di được đưa vào phòng hồi tỉnh. Ông bạn ông thân theo đã lâu, vừa bỏ về trước vì cũng tới giờ phải uống thuốc. Ông nằm đó, mê man, máy móc đầy phòng, những tíc tắc của máy, những tường trình của các sinh viên ni trú với bác sĩ thầy học. Ngoài ra là một yên tĩnh buồn, của sinh lão bệnh tử, của kiếp người. Và ở xứ người! Không ngờ một người như ông thân Di sinh ra nơi một vùng hẻo lánh nghèo nàn của đất nước, phải bỏ nơi "chôn nhau cắt rốn" ra đi vì chiến tranh, và cũng vì chiến tranh, nay phải lưu thân nơi xứ người khi tuổi bóng xế. Di chìm đắm trong ký vãng…. 

2. 
Di biết mình chào đời ở một thôn dã miền Trung đất nương cằn cỗi khó khăn, nhưng chàng không giữ được một kỷ niệm hoặc hình ảnh nào của nguyên quán cả. Những hình ảnh xa xưa nhất Di còn hồi tưởng được, đó là cảnh đứng trên thành ở Huế nhìn đua xe đạp và nhà mấy bà dì ở gần đó, sau đó là hình ảnh những ngày đầu tiên Di đi học lúc đó mới bốn tuổi, mạ chàng phải ngồi chờ trước cổng trường, vì khi nhìn ra mà không thấy mạ là Di … bỏ lớp chạy một mạch về nhà có khi về trước cả mạ! Với Di, miền Trung tuổi thơ chỉ có chừng ấy … sự tích! Huế cũng là chặng đầu trên đường Nam tiến của gia đình Di. 

Những kỷ niệm ấu thời mà Di hãy còn nhớ rõ và mỗi lần nghĩ đến, những kỷ niệm ấy vẫn sống mạnh, đó là thời tiểu học ở trường Thạnh Mỹ, lúc đó gia đình Di đã vào Nam. Trường cách ngăn Thảo cầm viên bởi con sông Thị Nghè. Nơi đó, và không phải những nơi khác, mà sau này, đã hơn ba mươi năm qua, vẫn có lúc trở về ám ảnh, có khi kêu gọi trở về, có khi gây tiếc nuối, có khi chỉ là giây lát bâng khuâng, có khi như bây giờ… ! 

Trường tiểu học xử dụng lại một dãy nhà đã được dùng làm hi chợ triển lãm hình như vào dịp Tết 1957. Di còn nhớ dãy tường nhà được sơn vẽ những hình ảnh sống đng tả đời sống nông dân, công nhân, thợ thủ công, vv. Sân chơi là cả khuôn viên triễn lãm trước đó. Và cũng chính trong những căn nhà bỏ trống sau đó, Di đã nghịch ngợm té phun máu đầu nay vết thẹo vẫn còn. 

Muốn đến trường, học sinh từ phía quận nhất Sài Gòn phải đi xuyên qua Sở thú và băng qua cây cầu cạnh trường. Bờ sông đó cũng là nơi bọn Di đùa nghịch bắt cá nhưng không được lâu. Bọn Di tởn không đến đó bắt cá nữa từ khi nghe mấy anh lớn nhát nói cá đó là hồn ma của những nạn nhân của hi chợ đi qua phà xô đẩy làm phà xập chết nhiều người mấy tháng trước đó. 

Qua khỏi cầu, phía trái có một trường nữ của các bà sơ mà có lần vị tổng thống đương nhiệm đi b đến thăm. Học trò trường Di ở phía bên này đường cũng phải đứng thẳng nghiêm trang tại chỗ trong lớp học để chào. Đầu óc đơn sơ của Di lúc đó đã thấy khó hiểu chuyện người lớn vì vị tổng thống đó có nhìn thấy đám học trò trường công đứng ở trong lớp này đâu! 

Khuôn viên trường có nhiều cây phượng vĩ cao lớn mà mỗi lần đến hè hoa phượng nỡ đẹp cả một khung trời. Dưới một gốc cây phượng ngày kia bọn Di đã gặp lại thầy S, thầy giáo lớp nhất bị đng viên trở về, tóc ông hớt cao, mặt mày đen đúa, có lẽ ông ngồi nhìn lại ngôi trường không biết chiến tranh có trả về lại không! Di sẽ gặp lại thầy S hơn tám năm sau đó, khi Di mới vào học đại học văn khoa, lúc ấy ông sắp xong cử nhân Việt Hán và xuất bản cuốn tự điển chữ Nôm in ronéo là tác phẩm về sau có nhiều nghi vấn về các tác giả thật của nó. Ông là thầy giáo được bọn Di quý mến nhất, kế đó là thầy giáo lớp ba. Không biết có phải vỉ mang họ Tô hay sao mà ông rất nghệ sĩ, hay tập cho học trò những bài ca trong sáng, đẹp đời như bản Nắng chiều, Học sinh hành khúc, vv. Còn hai thầy giáo lớp tư và lớp nhì thì học trò ai cũng sợ. Một ông mặt lúc nào cũng đỏ gay, người rất ốm nhưng đánh học trò rất … ác, có khi ông kẹp đầu đứa nhỏ vào háng rồi đánh vào mông đứa nhỏ như người ta đánh trống. Ông thầy lớp nhì thì chuyên môn đánh đòn hai bàn tay, thay đổi theo nhịp! Ông này chỉ có mỗi một cô con gái sẽ là học trò của Di khi chàng dạy tư thục ở vùng Trần quốc Toản chín năm sau. Di có kể với cô học trò chuyện bị bố cô đánh tay sưng không viết được cả mấy ngày; cô bé cười thách Di đánh lại – chuyện khó xảy ra vì cô … ngoan ngoãn hơn Di hồi xưa nhiều! Và cũng chín năm sau, tóc ông thầy đã bạc nhiều nhưng vẫn theo học ở Văn khoa đồng thời với Di. 

Mỗi ngày phải đi qua Thảo cầm viên để đến trường, do đó nơi đây đã trở thành chỗ chơi cho bọn con nít như Di. Bọn Di tung hoành khắp, từ nhà kiểng, chuồng gấu, chuồng khỉ đến sân khấu hòa nhạc l thiên ở cuối con đường chính – của giới trưởng giả và người Pháp. Những lần có khỉ giả nhân hoặc bạch tượng được đưa về là những dịp bọn Di trốn học để đi xem. Dù vậy, bọn Di rất ngại mỗi khi mạo hiểm vùng bờ sông phía sau sân khấu l thiên vì ở đó cây cối hoang dại rậm rạp hơn, nhưng lại có nhiều cây thuốc bắc (!) trái ăn rất ngon. Cho đến một ngày kia có người phát giác ra một xác chết sình to trôi giạt vào bụi cây ở bờ sông phía đó. Từ đó bọn Di hết dám mạo hiểm tới: cảnh tượng người chết đó như một cái bóng tối phủ che hết khung cảnh thiên nhiên. Một chỗ khác có nhiều cây hồng và cây thị mà bọn Di vẫn mon men tới bắn ná và bắt chước Tarzan đu những dây leo thật dài, chằng chịt, nhưng cũng thường bị gác dan đuổi – là nơi sau này lớn hơn chút nữa, Di mới biết là trại giam những tù chính trị của chế đ. 

Thời tiểu học, Di ngây thơ và ham chơi, bạn bè nhiều; nhất là từ khi trường Võ Trường Toản bỏ bậc tiểu học, chuyển hết học sinh qua trường Thạnh Mỹ của Di. Di hãy còn nhớ buổi chiều đó, một đoàn học sinh mặc đồng phục quần kaki xanh cụt, áo trắng, đi theo lớp lần lượt băng qua cầu dẫn tới trường. Di có thêm bạn mới, trong số có đưa thân nhất là H nhà ở mãi tận cư xá hải quân gần Ba son công xưởng. Cùng H, Di khám phá ra khu phố từ chợ Thị Nghè theo đường làng vô trường Thạnh Mỹ, vì từ khi bà dân biểu cố vấn ra lệnh bán vé vô cửa Thảo cầm viên, để đi học, bọn học trò phải lấy xe buýt qua ngã cầu Thị Nghè rồi từ chợ phải đi b tới trường. Vả lại, cây cầu nối làng Thạnh Mỹ với Sở thú cũng đã bị giăng kẽm cấm qua lại hình như vì lý do an ninh. Có những biệt thự hàng rào hoa giấy, những cây mận, chó dữ, có những khu bình dân hơn nhưng có nhà vẫn có vườn kiểng, núi non bộ. Con phố dài từ sau chợ tới trường toàn là những dãy nhà thấp, hình như không cao hơn mặt đường l bao nhiêu ! 

Đó là thế giới tuổi trẻ của Di, một thế giới thu gọn, đơn sơ mà hạnh phúc, một thứ hạnh phúc tầm thường, thoải mái, mà hình như Di chưa bao giờ kể lại cho người khác, cũng có thể vì Di chẳng bao giờ gặp lại bạn bè thời tiểu học đó ! 

3. 
Lên trung học, Di thi đậu vào trường Võ Trường Toản, cũng ở bên hông Thảo cầm viên và vẫn giữa những con đường có những hàng cây me cao rậm rạp mà có lẽ lúc này Di mới để ý đến. Di không phải là loại học trò lúc nào cũng ganh đua để đứng đầu lớp, cũng không phải thuộc loại phá phách, thuộc `xóm nhà lá". Di thuc loại tà tà, không dưới điểm trung bình nhưng cũng không quá cao; ngoại trừ năm đệ tứ Di và đám bạn ham làm báo và hoạt đng xã hi như dự trại học sinh, năm đó bọn Di đều bị dưới điểm trung bình khiến ban giám đốc phải họp và ngoại lệ hạ điểm trung bình lên đệ tam xuống còn 9/20. Nếu không có hai thầy Tuân và Văn thông cảm, có lẽ bọn Di đã bị đuổi học hoặc phải đi binh nhì – không được cả trung sĩ, vì cùng năm đó bộ Giáo dục bỏ kỳ thi Trung học đệ nhất cấp. 

Trường công nên kỹ luật sắt, nhất là hai thầy giám thị LCP và HVB tát học trò bất cứ vì lý do gì, có khi vì quên chào, có khi để một vạt áo rơi ngoài quần, có khi chỉ vì cười không đúng chỗ. Thầy tổng giám thị thì dù bề ngoài cứng rắn, công bằng, nhưng có những lúc ông nhẹ lời khuyên bảo nhất là từ khi Di làm báo trường và ông biết Di có ý bắt chước thằng N bỏ học đường ra đời sớm, theo N ra Đà Nẵng đánh trống cho ban nhạc của Mỹ. Thầy tổng nổi tiếng về vẽ phụ bản sách giáo khoa và cũng mới qua đời ở cùng thành phố với Di. 

Phép sư phạm thời ấy khô khan, nhồi sọ, lập đi lập lại. Cách học do đó có khi và đối với một số học sinh, trở thành một loại trái đắng, một đày đọa tâm lý phải chịu đựng, phải như mọi người; nếu không sẽ bị đuổi và không … tương lai! Đối với những đứa học trễ tuổi, những khó khăn ở nhà trường trở thành một loại đe dọa tinh thần, vì nếu hỏng, quân trường sẽ … chào đón! Thầy cô, nếu tách rời từng cá nhân thì nhiều người rất đáng mến, cả thân mật với học sinh như các thầy Nhậm, Cẩm, nhưng tập trung lại thành ban giảng huấn thì hầu như ai cũng tỏ ra cứng, có trách nhiệm. Học trò bị phạt dĩ nhiên sẽ trở thành nạn nhân, nhất là những phê phán … thiếu hiểu biết và có khi "vơ đũa cả nắm". Từ đó sinh ra bệnh "cúp cua", bắt đầu trốn học, chui hoặc nhảy hàng rào Sở thú. Sở thú vẫn là thế giới hoa mng của Di, nhưng từ năm đệ lục hết cỏn là những thú leo cây, nghịch thú, xem trăn "xực" gà, gấu "xực" thịt, vv mà là đám áo dài trắng Trưng vương không biết vì lý do gì mà lúc nào cũng thấy có mặt trên các bãi cỏ hoặc thướt tha nơi những con đường chỗ trải nhựa chổ đất bụi. Dĩ nhiên có những môn học hoặc thầy cô không thành công thu hút bọn trẻ dù bọn Di có sức "chịu đựng" giỏi, nhưng làm sao tránh khỏi những ngày trời quá đẹp, tiếng gọi của đường mòn, tàn cây phía bên kia hàng rào và không giấu gì, của cả những con chim oanh biết nói biết cười, trở nên mãnh liệt hơn. Và rồi xe đã bỏ trong trường, dễ gì qua mặt mấy thầy giám thị nếu lấy lại để … đi dạo ! Do đó chỉ còn một giải pháp là chui rào, đi bộ. Nhiều lần sau đó, thầy tổng đến lớp gọi tên lên văn phòng kỷ luật, lần đầu còn chối nhưng sau biết thầy có ống nhòm mà văn phòng lại đối diện với hàng rào Sở thú. Cũng vì mấy bóng hồng áo trắng ấy mà học sinh trường Di hay đánh ln với đám Nguyễn Trãi và Chu văn An quen thói hay … đi lạc tới đó, nhưng nhiều khi có lẽ tại vì các cô con cháu bà Trưng thích … khách xa hơn là hàng xóm đã quen … nhẵn ! 

Có đứa có tài hoặc có số đào hoa cuối cùng cũng có được cái hẹn hò "danh chính ngôn thuận" hơn ở quán Hẹn. Nhưng có đứa … ngu hơn, như BKT mới đệ ngũ đã si tình đến độ có lần uống cả ống optalidon rồi nằm trên ghế của một xe nước đá đậu đỏ bánh lọt đối diện với cổng trường con gái chờ … chết, nhưng được cứu kịp thời. Có khi lại là những thất vọng sớm và … tốt, vì các cô khi đi một mình thì bẽn lẽn đáng … yêu, nhưng khi đi thành nhóm thì lộ ra là … sư tử Hà đông, khiến anh chàng đâm ra … kiêng dè hoặc đi chỗ khác chơi ! 

Nhưng không phải chỉ có các cô học trò trường bạn mới là mẫu mực mỹ nhân cho bọn Võ Trường Toản, một vài cô giáo trẻ cũng làm … mê hoặc không kém đám con trai mới lớn. Như cô giáo Vạn vật mới ra trường năm đó rất trẻ, người mảnh khảnh, lúc nào cũng y phục trắng, nhưng vải pha nylon hơi nhiều; như cô Việt văn năm đệ tứ hay tới trường bằng xe thổ mộ từ Hòa Hưng thì phải, cô này hình dong rắn chắc hơn cô Vạn vật nhưng hay đổ … mồ hôi, do đó khi cô vung tay giảng là học trò lại cứ phải … đờ người, hụt thở. Xong giờ học với hai cô, thay vì nặng đầu thì lại bị … nhức tim, mờ mắt, mà các thầy hình như cũng theo mệt bỏ. 

Song song với những hoang chơi và lối học hành tà tà nói trên, từ năm đệ ngũ, Di trở nên mê Việt văn (kim văn thôi), một phần có lẽ nhờ thầy HVB trước làm giám thị nay dạy Việt văn – ông vừa đậu xong hai bằng cử nhân Việt và Anh văn. Ông có những phương pháp rất hiệu quả để viết hay và … dài hơn bình thường, đó là viết nhật ký, thuyết trình và làm bích báo. Cũng từ đó bọn Di ra báo lớp và tình nguyện làm báo Tết cho trường luôn. Chiến tranh lúc đó đã khá lan rộng, thiệt hại bắt đầu thấy có trong đám học sinh: đứa phải đi lính, đứa mất người thân phải bỏ học, nhưng đồng thời tác đng tâm thần giới trẻ, đẩy đưa giới này suy nghĩ, "trưởng thành", dù tương lai hãy còn mờ mịt và ngã ba đường cũng không thiếu! Tờ báo Tết năm Di học đệ tứ hình như rất được hoan nghênh và gây tiếng vang đến các trường bạn. Di hãy còn nhớ bìa báo là chân dung một tuổi trẻ trừu tượng, bối rối, trầm tư, vẽ theo lối Đằng Giao vẽ bìa Điệu Ru Nước Mắt của Duyên Anh – lối vẽ "mốt" thời bấy giờ, chỉ là những đường nét bút vẽ – thay vì thường là một hoạt họa, cảnh trí. Bên trong là những thao thức của tuổi trẻ về thân phận, đất nước, tương lai và dĩ nhiên có cả những chuyện tình học trò. Một truyện ngắn của Di được chọn đăng trong số báo Tết năm đó. Cũng vì mê bạn bè và báo bổ mà Di bị ông thân la nhiều trận, lần bị la đầu, Di đã bỏ nhả đi bụi đời mấy ngày, ông thân phải lên trường tìm và báo cho thầy tổng, Di đành phải … thông cảm, trở về … mái nhà xưa ! 

"Nghiệp" làm báo và viết lách đó sẽ đẩy đưa Di chọn Văn chương khi lên đệ nhị cấp và phải đổi trường sang Pétrus Ký. Di sẽ phải xa những con đường lá me, những tiếng ve khi chiều về, những áo trắng e ấp dưới nón lá, và cả cái thế giới Di đã sống từ khi 6 tuổi đến năm 15 tuổi. Khác với một vài đứa bạn cùng hoàn cảnh, Di dù có tiếc nuối vẫn thoải mái ra đi vì hình như Di chưa có được một tình yêu định nghĩa rõ ràng, nghĩa là dung nhan chưa rõ … nét! Di sẽ tập làm đàn ông và mê gái đến thất tình… thật ở trung tâm văn hóa Pháp đường Đồn Đất. Và đến gần cuối năm đệ nhị, Di mới học … thật, nhờ đó mà đậu cả hai bằng tú tài hạng cao. Di cũng sẽ rời cái thế giới hoa mộng trước đó để đi vào một thế giới trừu tượng, phức tạp của nhân sinh, một thế giới ý thức hệ mệt nghĩ và của những dấn thân, bãi khóa, xuống đường, vv. Bạn bè của Di ở đoạn đời này cớ … đầu óc, biết suy nghĩ hơn và đâm ra chậm chạp, lầm lì hơn! Đứa nào không ham đọc sách, không biết thảo luận, trao đổi về những vấn đề … lớn lao của thời đại sẽ chỉ là bạn tình cờ gặp trên đường. Những đam mê dấn thân, đấu tranh sẽ được chấp nhận, và ngược lại, những thứ tình bạn da diết thường sẽ bị … tránh ! Mới đó mà đã hơn ba thập kỷ, bao nước chảy qua cầu ! Khi Di vào trường Thạnh Mỹ, ông thân đã ngoài 30, nay Di tuổi đời mới đó đã quá nữa đường "tứ thập nhi bất hoặc" ! 

4. 
Tiếng hỏi của cô y tá người bản xứ đưa Di trở về với thực tại. Ông thân của Di sẽ chỉ tỉnh lại trưa mai, Di có thể về. Mọi sự đã tốt đẹp trở lại. Hy vọng ! 

Tuyết mà tiên đoán thời tiết loan báo sẽ rơi từ chiều đã trắng xóa mọi nơi, một trận tuyết trễ tràng của tháng tư Bắc Mỹ, đã non nữa mùa Xuân. Ỏ một khung trời khác, phượng vĩ đang đâm chồi, hoa sẽ nở rộ đẹp đẽ như một cuộc đời hạnh phúc ! 

Nguyễn Vy-Khanh 
4-1997 

Thảo luận cho bài: "Khung Trời Phượng Vĩ"