Như Khói Lam Buồn

Tác giả:

Khi hai cô và ba tôi phân chia đi tứ tán, lúc bấy giờ

chỉ còn có chú năm tôi ở lại nhà, chú Năm Nhẫn, ông nội
bù đắp cho chú mọi mặt. Tuy nhiên, khi học xong bậc tiểu
học, chú lại không muốn học lên, sống xa nhà như ba tôi .
Thời gian trôi qua, đến khi chú được hai mươi tuổi, chú có
ý định muốn lập gia định Ông bà cố, ông nội đã đi coi
mắt và lo vợ cho chú nên bề gia thật Bên vợ chú có tất
cả sáu chị em gái, mà vợ chú là đứa con gái út, nên chú
phải ở rệ Nội phải mua thêm ruộng, chia phần cho chú
để làm của hồi mộn Như vậy, kể ra chú cũng được
yên thân, yên phận và ông bà cố và nội đã hết lòng san
sẻ cho chú thật đầy đủ, đậm đà.

Ban đầu, hai cô tôi đều được gả về miệt vượn Cô
Hai Khanh may mắn gặp gia đình cũng khá giả ở Giao Long vì
chồng cô là con của ông Cả Đệ Sau đó không lâu, thì
cô Ba Mụi lấy chồng ở làng Phú Vang, gần Bình Đại . Nhưng
dượng Ba tôi gốc lính kín trong thời Pháp thuộc, nên hai
vợ chồng cô chỉ về đó ít lâu, rồi vọt lên Sài gòn sinh
sống khi dưới quê bắt đầu động Có lần tôi hỏi hai cô:

– Không biết tại sao hồi xưa ông nội lại đặt tên cho hai
cô với ba con là Khanh, Mụi, Lòng hả ? Con nghe có cái gì não
nùng, ai oán quá và chắc vì vậy mà hai cô và ba con phải
sống mồ côi, mồ cút, phải không cô ?

Hai bà cô tôi cười ngất! Nhưng, bất chợt, cô Hai tôi
dịu giọng xuống:

– Con chẳng hiểu vì sao à ? Chỉ tại vì ngày xưa nội cũng
như dân quê sống trong thôn xóm xa xôi hẻo lánh thường hay
mê coi hát bội . Họ hay đặt tên cho con cái tuỳ theo những
cảm xúc qua các tuồng tịch Có lẽ ông nội con đã mũi lòng
khi thấy khanh lìa xa trẫm hay sao không biết!

Đôi lúc tôi nghĩ rằng tên tuổi con người ta thiệt ra cũng
quan trọng và ảnh hưởng trong cuộc đời không ít, vậy mà
sao dân quê sống nơi ruộng đồng thôn dã lại chẳng ai chịu
ngó ngàng tới mới kỳ!

Lúc Việt Minh nổi dậy, dượng Hai tôi đã nghe theo tiếng
gọi của sông núi, đã gia nhập kháng chiến để chống lại
thực dận Ngôi nhà lớn của gia đình dượng, ngôi nhà
phông-tô nền đúc, cột cam xe bị đốt cháy tan hoạng Ông Cả
Đệ, ba của dượng, vì mê đào hát đã không ngần ngại bỏ
hết tài sản lẫn vợ con để chạy theo cô đào chánh một
thời giạn Nghe đâu về sau ổng và cô đào chánh đó đã
bỏ tiền ra lập gánh riệng Bởi vậy ở thời kỳ này cô Hai
tôi phải một lòng phụng dưỡng bà mẹ chồng trong cảnh " mẹ goá
con côi" vì sự ra đi không hẹn ngày trở lại của hai đức ông
chộng Vì không muốn mình là gánh nặng cho con dâu và đám
cháu nội, đồng thời cũng muốn tránh tiếng đời dị nghị,
độ ít lâu sau bà Cả Đệ bỏ sang Vĩnh Long sống tạm với
người con trai thứ tư . Được tin đó nội vội vã thu dọn
việc nhà đến rước cô Hai cùng các anh chị tôi trở về
quê ngoại .

Bên ngoài, nền nhà nội cẩn đá ong xung quanh, màu đá đỏ
đậm, mái lợp ngói âm dương, sàn nhà lót gạch tàu . Bên
trong, nhà có ba gian hai chái rất rộng rãi . Ở phía trước
gian nhà trên nội để hai khuôn thọ dưỡng già cho ông bà cộ
Ở phía sau nội ngăn một căn phòng thiệt rộng có cửa buồng
dùng để chứa những bồ lúa, nếp thật đầy cao gần đụng
tới nóc nhạ Tiếp theo gian nhà giữa rất khang trang, nội
có chưng nhiều tấm liễn dài treo theo chiều cột nhà và mấy
tấm ngắn treo theo chiều ngang của cây xiên nhạ Tất cả đều
được sơn son thếp vàng sáng chói lọi . Ngay chính giữa nhà
nội cho kê một bộ ghế trường kỹ có cẩn ốc xa cừ lấp
lạnh Hai bên có hai bộ ván gõ thiệt chiến, đen mụn Ở
phía sau bộ ghế trường kỹ có bức màn xanh lợt, sâu vào
trong, nội thờ Thiên Nhãn của đạo Cao Đài, bên cạnh còn có
bàn thờ Quan Cộng Đối diện hai bên trái và phải là bàn
thờ của ông bà sơ . Gian thứ ba có hai bộ ván gõ trước
vách ngăn buồng gói, một bàn tròn với ghế nước cẩn xa
cừ có kiếng thuỷ và móc máng khặn

Tiếp theo là căn nhà cầu nối sang nhà bệp Nhà bếp cũng
có ba gian chứa những vật dụng xay lúa giả gạo bằng tay; cối
chày quết bánh phồng nếp, bánh phồng mì; gióng, giỏ tre,
đòn gánh để gánh dừa; cùng những thứ cày, bừa, trục
để làm ruộng Rồi mới tới nhà vựa củi, lá dừa, miểng gáo .

Trong căn nhà vỏ này, nội thường chừa một khoảng trống
để nuôi gà nòi . Nội chỉ thích nuôi gà nòi để bán chớ
không phải để đá độ Thỉnh thoảng năm khi mười hoạ
nội mới đi đá độ một lận Còn chuyên môn của nội
là gây giống gà tốt, loại lông màu ngũ sắc, đen đỏ (gà
điều), hoặc vàng vàng hay pha lẫn (gà chuối). Hằng ngày
nội chăm sóc, phun nước, thoa nghệ cho gà rất thận trọng,
kỹ lượng Tới mùa gần Tết, mấy ông nhà nghề đá
độ đều đến nhà nội để coi mắt và đặt mua gà rất rộn rịp.

Dạo đó các anh chị con của cô Hai và cô Ba tôi đều nhờ
được cạ Bên cô Hai thì có anh Hai Biên lớn nhứt, kế
đến chị Hồng Oanh, rồi anh Tư Hoàng và chị Phượng Vận
Còn bên cô Ba thì có anh Hai On, chị Thu Ba, anh Tư Phúc và
chị Năm Nương cùng tuổi với tôi . Đặc biệt anh Tư Phúc
thích sống ở quê ngoại hơn là quê nội . Còn ba má tôi
có anh Tấn mất hồi còn nhỏ, kế đến chị Hồng Hoa và
tôi . Với phong tục tập quán miền quê đương thời, tất
cả ông bà, cha mẹ, cháu chắt, chịt cùng nhau sống chung
một nhà, tình gia đình kể ra lắm lúc sao mà hạnh phúc,
ấm cúng.

Mấy anh chị chúng tôi, cô cậu cũng như bạn dì, đều đi
học ở trường làng An Hoá, lúc đó tôi mới vào lớp đồng
ấu, tương đương với mẫu giáo bây giợ Mỗi sáng ai nấy
cùng nhau tốc dậy một lượt, ăn lót lòng với cháu gạo nhum
màu tím thẫm nấu với nước cốt dừa, đệm thêm tép trứng
chấy và củ cải trắng ngâm nước tượng Cũng có khi ăn cơm
thay đổi tuỳ theo má và cô Hai tôi chế biện Cô Ba tôi dạo
ấy đã theo chồng lên Sài Gòn, nhưng anh Tư Phúc không chịu
đi theo .

Tuy còn nhỏ nhưng mấy anh trai đều có trách nhiệm, bổn
phận nặng nhọc hơn trong công việc đồng áng kể cả đấp
bờ, tát nược Tới mùa giựt dừa các anh cũng phải đóng
góp một tay vào việc đập dừa, phơi hoặc sấy dừa, và
chở dừa đem đi cân ở tiệm chú Cáo trên chợ lạng Việc
cạy cơm dừa thì thường thường phải mướn thêm những cô
gái khác quanh vùng.

Về phần mấy chị em gái thì tội nghiệp chị Hồng Oanh, vì
lớn hơn nên chị phải giúp đỡ nhiều công việc trong nhà,
bếp núc, dọn dẹp sau khi đi học vệ Chiều chiều chị hay
đi lên giồng hốt cát về đổ vào nồi gan để nướng bánh
thững cho ông cố ăn, uống trà ban đệm Chị Phượng Vân,
chị Hồng Hoa và tôi thì chỉ giúp những việc lặt vặt khác
như lau chùi bàn ghế, xách nước, cho gà vịt ặn Mỗi sáng
dậy sớm chia nhau quét lá trước sân vì có nhiều lá rụng
qua đệm Cuối tuần thì đi róc củi, quơ lá dừa đem về
để bó lại chứa vào vựa . Thỉnh thoảng cũng có đi đốn
chuối, bẻ cau để sau này tôi trở thành một tay thiện
nghệ leo trèo hái trái cây .

Chuyện miền quê thì lúc nào cũng bận bịu, không phút rỗi
rạnh Mùa mưa hay những lúc nước rong các anh thích đi soi
cá, bắt ếch, đặt bung, đặt thời . Trong nhà thường
khi tôm cá đầy khạp khỏi phải đi chợ Rau cải thì vườn
của nội lúc nào cũng có rau tươi . Bù ngót, cải trời, rau
choại, rau ráng, rau dền, mồng tơi, bạc hà, rau đắng đất,
hành, sả, gừng đều có quanh nặm Mấy líp gừng, bạc hà
đều được nội rải trấu dưới gốc cho củ nó tột Nhưng
trồng rau thơm thì nội làm một cái giàn hình chữ nhựt
có bốn chân cao khỏi mặt đất độ nửa thược Trên giàn
nội chia ra làm từng khu, mỗi khu trồng một loại, gồm có:
húng cây, húng lủi, rau om, tần dầy lá, ngò gai, quế, giấp
cá, cần tàu, cải rổ và xà lạch Lúc nào cũng non mướt,
vì nội trồng bằng phân trâu trộn với rơm mục Còn
như muốn ăn nấm rơm thì nội nuôi từ hai cây rơm lớn,
được gom lại chất cao khỏi nóc chuồng trâu bên bờ kinh
An Hoá . Cứ vài ba hôm nội đi ruộng sớm về là mang theo
một xách tay đầy nắm rơm còn bụp Tôi thích nhất là
nấu canh với bù ngót, mướp hương thì thật ngọt nước và
ăn nó lại mát trong người .

Ngoài ra nội trồng thêm thuốc lá và bắp, có hai thứ trắng
và tịm Bắp nếp trắng dẻo thơm, còn bắp tím gọi là bắp
Ban-mê-Thuộc, trông đẹp mắt nhưng ăn không ngon bằng bắp
trặng Rồi nội còn trồng khoai mỡ, khoai môn, khoai từ,
khoai mì, vạ khoai tây . Đặc biệt loại khoai tây giây
chớ không phải bụi, lá lớn như lá trầu, bò lểnh nghểnh
trên giạn Ngoài vỏ có một màu trắng toát, cũng có những
chỗ lổm chổm, có chấm đen như củ khoai tây trồng ở Cao
Nguyện Nhưng khi gỡ lớp da bên ngoài sẽ thấy có một lớp
màu xanh mỏng bao bọc trên mặt, sau lớp đó mới hoàn toàn
trắng đục ở bên trong như khoai tây . Ở miền quê thường
trồng loại khoai nầy để thay thế cho củ khoai tây thứ
thiệt Má tôi vẫn hay nấu ra-gu, cà-ri với loại khoai
này . Thêm nữa là mấy líp mía, gồm mía tây, mía thanh
diệu, mía cà-nho (còn gọi là mía ván, có màu nâu nhưng mắt
mía nhặt hơn mía thanh diệu), mía lau, mía đượng ăn
không hết.


Xen kẽ với đám bắp hay mấy líp cải, thường có một loại
cây có tên là màng màng, thân khẳng khiu, cành lá nhỏ
nhắn, nội hay nhổ về phơi một nắng rồi đem rửa sạch sẽ
cắt ngắn lại từng đoạn Xong, để vô vịm làm dưa chung
với cải bẹ xanh để ăn với thịt kho, cá kho hay nấu canh
chua thì hết sẩy . Mỗi lần giở giồng nội thường kêu
các cháu đem chia cho dòng họ và những người làm công trong
nhà.

Nói về cây trái thì bà nội Trung Lương (chị của bà nội
ruột của tôi) mỗi lần xuống thăm đều đem cho cả chục gốc
mận hồng đào mới chiết nhánh và ông nội thường đem trồng
ở phía sau vườn, cùng mấy bờ mới đấp ngoài vạt đất mà
nội đặt tên là " nền bộng" Khu vực này trước đó toàn là
dừa nước, nội thấy để nhiều quá sẽ trở nên sầm uất,
u ám chung quanh nhạ Vì vậy nội mướn người khai phá, vét
mương lên bờ với chủ đích là trồng bông, nhưng bông đâu
không thấy chỉ thấy toàn cây trái, và chừa lại một lõm lá
nhỏ đủ chi dụng khi cần lợp lại chuồng trâu, chuồng gà,
và nhà vựa vo. 


Gần bên mái hiên Tây, nội trồng nhiều bưởi Thanh Trà
(có hình dáng giống như bưởi Biên Hoà), vú sữa tím và
vú sữa trắng (vào thập niên 40-50, ở vùng An Hoá chưa
trồng vú sữa hột gà). Phía sau nhà nội trồng vài cây
xoài voi, một vạt trầu vàng, cùng mấy cây cau hòn ruột
trắng tươi cho ông bà cộ Xoài voi trái nhỏ, chỉ lớn bằng
bàn tay nắm, nhưng khi chín thì rất thơm lại có vị ngọt gặt
Nội còn có mấy gốc quít đường, quít ta và cam sành trồng
dọc theo mé hè gần bên nhà tặm Quít đường có trái rất
say, nặng trĩu đầy cành, nội phải dùng nạn chống đỡ lên
không thôi sẽ bị gãy nhạnh Khi chưa chín ăn một múi chua tè
luôn, nhưng lúc chín nó vàng sậm ăn ngọt hơn đường phèn.
Thêm nữa là mít, nội có hai cây mít ướt, và bốn cây mít
nghệ Tuy nhiên, tôi thích nhứt có cây mít nghệ thiệt đặc
biệt là đến lúc có trái lại hay cho trái âm ở dưới đất.
Cây mít này được trồng gần mương lạng cho nên đất xung
quanh ẩm và mệm Có lẽ vì vậy mà trái mít có thể nẩy
nở dưới lòng đất ? Tôi đoán như thế! Nó có trái rất
ít, nhưng trái nào đáng trái nấy . Múi to, cơm đầy mật
ngọt.

Khi có đám tiệc hoặc giỗ quãi trong nhà, hai cô và má tôi
hay bày ra món mít chưng để thay đổi hương vị. Món này ăn
ít ngán, mà lại lạ mặt Cách làm cũng không có gì khó, tuy
cầu kỳ, lắt xắt một chụt Muốn cho đẹp múi mít thì nên
dùng mũi dao nhọn rọc một lằn nhỏ bên hông, lấy hột mít ra
phải còn dính cái bọc bao bên ngoài . Xong đem hột mít đi nấu
cho chín, rồi quết cho thật nhuyễn, trộn với chút xíu
đường, muối, một tí dầu dừa hay mỡ heo, hành lá xắt
nhỏ, rồi lấy muỗng cà phê mút từng muỗng nhét vô múi mít
trở lại, làm cho nó no tròn như cụ Sau cùng, sắp vô tô
lớn và đem đi chưng. 

Vào mùa hè mấy chị em tôi rủ nhau đi ra vườn hái rau má, lá
sậm Rau má đem vô rửa sạch bỏ vào cối đá đâm nhỏ ra vắt
nước, để thêm nước dừa xiêm hoặc dừa Tam Quan (có vỏ
màu vàng). Còn lá sâm cũng vậy, nhưng thay vì đâm thì lại
lấy tay vò với nước mưa . Chất nước xanh dợt có nổi bọt
nhâm nhâm trên mặt, hơi sền sệt Đem đi phơi nắng chừng
hai ba tiếng đồng hồ, nước lá sâm sẽ đặc lại giống như
một loại xương sa, xương sáo ăn với đường thốt nốt thắng
chảy ra rất ngon và có công dụng giải nhiệt Cũng chính vì mục
đích giải nhiệt đó mà những lúc trời thật oi ả, má tôi
thường đi lên giồng hái rau đắng đất về để nấu nước
cho mấy chị em tôi tắm đặng bớt bị nổi sải .

Ở phía trước nhà nội tôi trồng bông, trồng kiểng đủ
các thứ cho vui mặt Dọc theo bờ ao và bờ đìa cạnh lối
đi vào nhà, nội trồng dừa xiêm lùn, cây thật thấp đã
cho trái, đứa nhỏ chừng ba, bốn tuổi cũng vói tay hái
được Sát hiên nhà có mấy cây sa-bu-chê tàn cao rậm mát
che kín một phía góc của hàng dâm bụt bên hông nhạ Mấy
lúc rỗi rảnh chị Phượng Vân, chị Hồng Hoa và tôi thường
hay cất nhà chòi dưới gốc cây sa-bu-chê đó! Trong lúc chơi
nhà chòi, chị Phượng Vân còn hay chiều theo ý tôi đi vớt
mấy bụi lục bình ở con rạch trước nhà về làm bánh mì bị
Bì được làm bằng vỏ bưởi, nhét vào bẹ lục bình đã
bị moi ruột trống bọc Món này làm chơi không ăn được
Món ăn được chính ra là món gỏi bưởi . Múi bưởi thiệt
tách ra từng mảnh nhỏ bời rời, trộn chung với dừa cứng
cạy nạo ra và xắt thật nhuyễn, rắc trên mặt một lớp rau
thơm với ớt tươi xắt nhỏ là xọng Làm thêm một chén
nước mắm tỏi ớt rồi chan lên ăn thì nhứt hạng.

Tôi mến chị Phượng Vân vì hình như lúc nào chị cũng gần
gũi và quan tâm đến tôi . Lúc đi học, lên xuống đò ngang
chị luôn luôn dẫn dắt tôi để khỏi bị trợt té xuống bùn
non, lấm quần áo, tập sạch Mặc dù là chị em bà con cô
cậu, nhưng tôi nghĩ chị thương tôi như đứa em ruột. Còn
bà chị ruột của tôi, chị Hồng Hoa, thì trái lại hay xéo
xắt đánh mắng tôi mới kỳ.

Có lần, ba chị em đang chơi nhà chòi thì tôi thấy bóng nội
đi vườn vừa về tới đầu ngọ Tôi theo dõi cho đến khi
nội đi qua khỏi hai bụi tre gai gần bên mé đìa thì ùa ra
mừng nội:

– Nội dìa … nội dìa …

Hai chị Phượng Vân và Hồng Hoa cũng tuôn chạy theo tôi . Lúc
gặp nội chị Hồng Hoa bất cẩn, đang cầm con dao chuối trên
tay quăng đại xuống đật Mũi dao không cắm xuống đất
mà cắm phập vào bàn chân trái của tôi . Tôi la oải oải và
máu ra lênh láng.

Nội vội vàng chạy tới ẵm tôi lên rồi đem đặt ngồi
ở ngạch cửa trước nhạ Ổng hối mấy anh tôi chạy vô
nhà lấy thuốc rê ra để đắp lên cầm máu . Thuốc rê
không có hiệu quạ Rồi ngay cả chuối chát còn non nhai
đắp cũng chẳng ăn thua gì hệt Cuối cùng, nội biểu
anh Tư Phúc:

– Con ra ngoài vườn leo lên cây dừa tơ, cạo một mớ phấn
trên tàu lá dừa đem vô đây cho nội coi!

Quả nhiên phấn dừa đã ngăn chặn và cầm được giòng máu
tươi đọ Tôi khóc sướt mướt một hồi nhưng vì nội dỗ
lần hồi cũng đã nín.

Tự nhiên cô Hai tôi lại gọi chị Phượng Vân vô cúi nằm dài
trên bộ ván mà đánh cho chị mấy roi . Thật là oan cho
chị quá, vì chị nào có lỗi chi . Người có lỗi chính là
bà chị ruột Hồng Hoa của tôi, nhưng má lại chẳng rầy rà
chỉ một câu . Nội tôi thì không biết chuyện, nhưng không
muốn cô tôi buồn vì cháu nội cũng như cháu ngoại nên liền
lên tiếng:

– Chuyện dĩ lỡ rồi thì thôi, con còn đánh đập nó làm
gì, bây ? Cho tao xin đi! Để nó ngồi dậy xin lỗi má
rồi đi rửa mặt cho sạch sẽ đi!

Tôi là người biết chuyện mà sao lúc đó tuổi nhỏ lại làm
lơ chẳng thèm thốt lên tiếng nào mới lạ.

Thời gian thấm thoát trôi qua thật nhanh, nội đã xin về hưu
nghĩ việc ở xạ Rồi sau đó không bao lâu, nội cứ bịnh
cầm rai hoài . Công việc nhà trở nên khó khăn hơn vì ông
bà cố đã già yếu, một mình nội không làm sao cai quản hết
được, nên nội cần đến sự hiện diện trông nom của ba .
Cũng như nội, ông bà cố bắt ba phải xin nghỉ việc lập
tực Ba đành vâng lời, dứt khoát bỏ đời công chức,
một lần nữa khăn gói trở về sống với thôn xưa . Cũng
như tiệc vui nào rồi cũng phải tàn và niềm vui nào rồi cũng
phải vơi đi . Hợp rồi tan, tan rồi hợp, đây có phải là
số kiếp của con người, tạo hoá đã bày ra cái cảnh trớ
trêu ?

Năm đó là năm 54, năm đình chiện Dượng Hai tôi không
đi tập kết, nhưng độ một năm sau mới trở về với cha
mẹ vợ cọn Cô dượng bắt đầu ra riêng, cất nhà riêng
ở tại xã Giao Lọng Tôi còn nhớ ngày chia tay với gia đình
cô dượng thật là buồn vô hạn Ông bà cố, ông nội cùng
tất cả mọi người trong gia đình đều rưng rưng nước mặt
Bao năm tháng cô đã chung sống với gia đình bên ngoại thật
đầm ấm, vui vẻ, nhộn nhịp Bỗng dưng vắng bóng một vài
người thân tôi cảm thấy bồi hồi, xao xuyến.

Tuy gia đình của hai cô dượng vui vầy sum hiệp, nhưng
chị Phượng Vân, con cô Hai ở Giao Long, và anh Tư Phúc, con
cô Ba ở Sài Gòn, có lẽ vẫn còn lưu luyến quê xưa cảnh cũ
nên không chịu đi, mà ở lại với nội cho đến cuối niên học
lớp nhứt mới về sau . Niên học qua quá mau và lại một
lần nữa chia tay . Đêm cuối cùng trước ngày giã từ, tôi
không làm sao quên được Vì bốn anh chị em tôi giăng mùng
cùng ngủ chung ở dưới bộ ván cây tạp của căn nhà bệp
Bên ngoài hiên, ánh trăng chiếu sáng vằng vặc và gió đêm
trong lành man mác thổi khắp mọi nơi . Xuyên qua chòm lá,
thỉnh thoảng bóng trăng lay động mờ tỏ, len lén rọi vào
chiếc mùng trắng lung lịnh Vách nhà bếp đóng thẳng đứng
song song, tôi có thể nhìn thấy mọi vật bên ngoài chuyển
động dưới ánh trặng Tiếng côn trùng hoà lẫn tiếng vạc
ăn đêm nghe thật não nùng, ai oạn Mấy anh chị em nằm ngang,
trở đầu vô mé vách, anh Tư Phúc, chị Phượng Vân, rồi
đến chị Hồng Hoa giành nằm kế, bắt tôi phải nằm ngoài
bìa bên trái . Tôi không chịu, khóc thút thít một hồi rồi
mới lên tiếng:

– Em không chịu đâu! Chị qua bên kia nằm kế anh Tư Phúc đi,
không thôi em mét nội bây giờ.

Chị Hồng Hoa cũng lì, nhất định không đổi chỗ qua bên kia
với anh Tư Phục Chị Phượng Vân với anh Tư Phúc đành phải
dỗ ngọt tôi vì sợ nội giựt mình không ngủ được Anh
Tư Phúc liền khuyên giải:

– Nè, em đừng khóc nữa! Cậu mợ Tư mà biết được thì
mấy anh em mình phải mỗi người ngủ một nơi . Giỏi đi rồi
mai mốt khi nào anh về thăm ngoại, anh sẽ có quà cho ẹm Thôi
qua đây nằm kế anh đi, anh lấy mềm trùm lại khỏi lo sợ gì
cạ có anh đây .

Tôi riu ríu nghe theo người anh cô cậu liền lấy gối mềm
qua nằm kế bện Chị Phượng Vân và anh Tư Phúc rù rì nhắc
lại những kỷ niệm vui buồn nơi quê ngoại . Cả hai đều hứa
sẽ về thăm chị em tôi vào mùa hè sang năm, và sẽ ở lại chơi
cho hết mấy tháng nghỉ hẹ Mãi mê nói chuyện cho tới khuya,
tôi đã thiếp ngủ hồi nào không hay . Lúc thức dậy, ánh
bình minh đã ló dạng, chói chang chiếu xuống mùng những bệch
trắng dài xuyên qua song cửa . Tôi quay qua chỉ thấy có mỗi
mình chị Hồng Hoa tôi nằm gần đó, lòng buồn khó tạ Tôi
vội vàng đi lên nhà trên kiếm nội, rồi hỏi:

– Chị Vân với anh Phúc đi rồi hả nội ? Ai đưa hai anh
chị đi vậy nội ?

– Thì ba con đưa chớ ai! Hai đứa nó lên xe từ hồi sáng
sớm lận Ba con dẫn thằng Phúc ra đón được xe đò Á
Đông của thầy Hài, xe chạy ngang đầu Giồng Quít và thường
hay ghé lại bến bắc Cột Dây Thép đọ Như vậy thằng Phúc
sẽ về thẳng tới Sài gòn mà khỏi phải sang xe khạc Còn con
Vân thì ba con cũng đã đón xe lôi cho nó về Giao Long từ sớm
rồi con. 

Lòng tôi cảm thấy trống trải buồn tênh, căn nhà của nội
bỗng dưng vắng ngắt, lạnh tanh.

Khoảng một năm sau khi ba trở về, má tôi lại có thêm một
đứa em gái nữa, đặt tên là Hồng Cúc, nhỏ hơn tôi năm
sáu tuổi, năm sáu năm ba tôi ở Sài Gọn Rồi bây giờ má
lại lên nhà bảo sanh An Hoá, phía dưới bến đò ngoài gần
Bến Đáy, để sanh em lần nữa . Nội ở nhà ngóng trông,
muốn biết má sanh trai hay gái . Nhưng liền đó có cô Hai tôi
về, hối hả đem tin cho nội với ông bà cố mựng Cô
vừa bước vô cửa thì nội hỏi ngay:

– Vợ thằng Lòng sanh con trai hay gái vậy hả Khanh ?

– Dạ thưa cậu, mợ tư nó sanh con gái .

Nội mừng, nhưng vô tình để lộ cái tức cười:

– Sanh chi cái thứ đồ bể đó hoài vậy hà!

Tôi nghĩ nội rất ham có cháu nội trai như để có người
nối giòng họ Phan, nhưng xui xẻo cho ông vì anh Hai Tấn của
tôi, tức cháu nội đích tôn của ổng, lại bị bịnh rồi
mất đi lúc lên năm tuổi . Chính vì thế nên bấy giờ nội
rất quan tâm đến cháu trai, nội muốn thấy tận mắt đứa
cháu đích tôn khác trước khi ông nhắm mặt Nhưng số
trời đã định, bởi lẽ nội tính sai một chút mà sức khoẻ
của nội càng ngày càng giảm, và đi đến con đường cùng
như sau này . Ba tôi cũng rất hối hận là đã để nội
làm theo ý của ộng Chẳng ai dám nói nội mắc bịnh gì,
chỉ biết sau đó không bao lâu, ba chở nội lên trị bịnh
ở tận Châu Đốc do mấy người bạn của nội chỉ giùm. 
Vắng nội cả tuần qua, lòng tôi nôn nóng không biết nội có
bớt bịnh hay không ? Thêm một tuần nữa ba đưa nội trở
về với một bên quay hàm của nội bị lém đi . Tôi hỏi nội:

– Họ làm gì nội mà bên mặt trái của nội bị méo xẹo vậy
hả nội ?

– Thì ông thầy người Miên dùng thuốc đốt cục hạch đàm
ở dưới cằm nội, cho nên nó mới méo một chút như vậy .
Nhưng không sao đâu con, nội sẽ lành bịnh, con đừng lo .

Lời nói trấn an của nội đã làm tôi yên tâm phần nào,
nhưng thực sự rất khác xa với điều tôi dự tượng Vì
bịnh nội lại tái phát và lần này có phần nặng hợn Nội
thường ho liên miên, ho rất nhiều . Tối tối tôi hay đi
đào một ánh gừng tươi, gọt vỏ xắt từng lát mỏng, rắc
lên một ít muối, đem cho nội ngậm để bớt ho . Hoặc có
khi tôi hái lá rau tần dầy lá rửa sạch, cũng rắc chút
muối vào để nội ngậm cho thông cộ Nhưng kể từ dạo
đó ba tôi không cho tôi ngủ chung với nội nữa, ba sợ tôi
bị lây bịnh Với lại cần phải để cho nội tịnh dưỡng,
ba không muốn tôi nằm choáng chỗ, nửa khuya lăn qua lộn
lại, làm mất giấc ngủ của nội .

Vài tháng sau đó ba tôi thấy không xuể bèn đưa nội lên
bịnh viện Chợ Rẫy . Định bịnh xong xuôi, bác sĩ cho ba
tôi biết kết quả: " Nội bị ung thư ở quay hàm và bây giờ
đã lan xuống ruột Nếu không mổ thì sẽ chết trong một
thời gian rất ngặn Còn như mổ thì nội có thể sống
thêm được một năm hợn" Ba tôi bàn với hai cô và đồng
ý để bác sĩ giải phẫu cho nội, vì thà rằng như vậy
nội có thể sống thêm được một ít lâu .

Bắt đầu từ khi nội về nhà dưỡng bịnh, tôi không còn
dịp để đến gần nội nữa . Ba tôi cô lập nội ở một
phòng riêng của gian nhà thứ ba . Mỗi sáng có người y tá
ở chợ An Hoá đến nhà thay băng và chích thuốc cho nội .
Nghe ba nói vết thương của nội được bác sĩ may lại rồi
ghim kim vàng ở đó, để ngăn ngừa không cho nước vàng
chảy ra . Vì thương nội nên có vài lần tôi lén đứng bên
vách phía sau nhà đưa mắt nhìn vào trọng Thấy nội nằm
mê man trên giường bịnh mà tôi đau từng khúc ruột nhưng
chẳng biết phải làm gì hợn Có một lần nọ nội mở mắt
và bắt gặp tôi đang nhìn vô, nội giơ tay vẫy vẫy vì sau
khi mổ nội không còn nói rõ tiếng được nữa, nhưng tôi
vẫn đứng yên một chỗ mà không dám đến gần nội vì
sợ bị rầy la .

Và đúng như lời bác sĩ đã nói, độ hơn một năm sau,
vào dịp Tết năm 1957 thì nội tôi lìa đời, vĩnh viễn ra
đi . Tôi đau đớn như thấy đời mình đã mất đi một
phân nửa linh hộn Linh cửu nội được quàng tại nhà ba
ngày, ba đệm Hai ban nhạc thay phiên nhau ngày đêm cúng
tế, tiếng trống chầu vang dội từng cợn Thời cuộc
lúc đó hãy còn bình yên nên đám tang của nội được diễn
ra với đầy đủ nghi lễ cho một người trong ban hương chức
hội tệ Ba tôi không chấp điếu và dân chúng khắp làng
trong xóm ngoài đều tề tựu đông đủ để chia buồn.

Điều làm tôi cảm động nhứt là gần đến lúc động quan,
ban hương chức hội tề xếp hai hàng hai bên linh cửu của
nội và một người đứng ra giữa để đọc bài văn tế.
Những nỗi niềm quí mến, thương yêu mà họ cũng như dân
chúng trong làng đã dành cho nội thật là chân thạnh Tôi
thấy nhiều người đã chan hoà rơi nước mắt vì mất đi
một người bạn hiền như nội . Không một ai than phiền,
trách cứ vì suốt cả cuộc đời nội đã tận tuỵ phục
vụ từ trong gia đình cho đến ngoài xã hội .

Với riêng tôi, mất nội tôi như mất tất cả niềm vui trong
gia định Vì tôi hay chạy đi kiếm nội:

– Nội ơi … nội đâu rồi ?

– Nội ở đây nè, trước sân đây chớ đâu!

Đó là những buổi chiều nội thường hay ra đứng trước sân
nhà ngắm nhìn bầu trời cao mênh mộng Có lẽ nội đang có
nhiều tâm sự thương đau trong lòng ? Hay nội suy đoán thời
tiết cho những ngày kế tiếp ? Tôi rất vui mừng khi kiếm
nội mặc dù ông hay lên tiếng mắng bâng quơ:

– Mẹ tổ cha nó, mới vắng mặt có chút xíu là nội ơi,
nội hỡi om sòm vậy hà ? Ai mắc nợ gì bây hả ?

Nói vậy chớ rồi khi thấy tôi chạy đến gần, nội cũng
đưa tay cho tôi nặm Nội thích dẫn tôi đi quanh nhà để
coi vườn tượt, cây trái để có gì sái ý thì nội sẽ chỉ
biểu cho người làm vườn, người cháu kêu nội tôi bằng
cậu tên Thiền mà tôi kêu lại là chú Ba Thiền, tu sửa vào
ngày mai .

Vào mùa gió chướng, gió hay thổi mo dừa, mo cau rụng tả tơi,
vắt vẻo trên cành cây vẹt, cây mù u, cây gọn Chú Ba Thiền
có bổn phận phải trèo lên những cây đó để lấy xuống cho
nội . Vì nội thích cắt mo dừa để làm dụng cụ xúc lúa,
hoặc hốt rạc Còn mo cau thì cái nào lớn vành nội sẽ cắt
tròn rồi khoét một lỗ nhỏ trên đầu, xỏ sợi dây lạt dừa
vô làm cái khoen để máng lên trên vạch Mo cau xài rất tiện
và lâu hư vì tỉ như mỗi khi nạo dừa, nội thường lấy mo
cau để đựng xác dừa thay cho cái thau bằng nhộm Những vật
dụng này về sau mỗi lần khi tôi dùng đến tôi đều nhớ
công lao của nội làm ra .

Trên đường mai táng nội, thình lình một cơn mưa nặng
hột trút xuộng Gió thổi tạt từng cợn Sấm chớp như
gào thét liên hồi . Nhiều người nói nội có phước, đến
lúc ra đi trời đất cũng buồn lây . Tôi chẳng biết có
đúng không, có điều nhìn những vầng mây xám tôi thấy
cả bầu trời sao mà thê lương ảm đạm.


Ông bà cố tôi vẫn bình thường, mặc dù ông cố lúc đó
đã chín mươi hai tuổi . Tinh thần ông bà vẫn còn minh mẫn,
không lú lẩn như những người già cả khạc Vì buồn con
mất trước, bà cố tuy chỉ nằm một chỗ nhưng cố biết
mọi việc xảy ra trong lúc tang chệ Riêng ông cố thì không,
nhưng lúc nội mất cố tự nhiên không đi ra khỏi phọng Hình
như có một ma lực nào đó xui khiến, tôi nghị Nhưng tai
cố vẫn còn thính, mỗi khi nghe tiếng trống chầu đánh lên
lúc cúng tế, ông cố hay hỏi con cháu:

– Tiếng trống gì vậy hả bây ?

– Dạ tiếng trống cúng định Mấy bữa nay làng mình
cúng đình đó cố!

Ai cũng trả lời như vậy!

Vài tháng trước khi ông cố tôi qua đời, hai chân của cố
có triệu chứng sưng phụ Bác Ba Liêm, một ông thầy thuốc
Nam trong xóm, chỉ dẫn ba tôi như vầy:

– Chú Tư nên đi hái một mớ thuốc cứu đem về rửa sạch
xong đâm nhuyễn để dành đó, đợi đến tối đi bắt con
cóc lửa lột hết da, dùng cái mẻ rang đốt miểng gáo thành
than, bỏ con cóc trên than hồng nướng xông khói, đồng thời
đem bả thuốc cứu thoa lên hai chưn cho ông Nặm Bảo đảm
thịt cóc cháy bốc lên hoà với thuốc cứu sẽ làm chỗ sưng
trên chưn ông Năm xẹp đi .

Ba tôi nghe lời làm theo ý bác Ba Liêm căn dặn, quả thiệt,
chỗ sưng trên chưn ông cố xẹp xuộng Nhưng ngặt một nỗi
là sau khi chưn ông cố hết sưng chẳng được bao lâu thì
ông cố cũng về núi . Rồi trong vài tháng kế tiếp bà cố
tôi cũng sức lực hao mòn, ngọn đèn cạn dầu lại tàn lụn qua
đệm Ngôi nhà nội giờ đây rất u buồn, tẻ lạnh với ba
cái bàn thờ tang mới lập Những buổi tối đi đốt nhang
tôi thường đi rón rén, sờ sợ vì chung quanh tôi có nhiều
tấm tiền, tấm vảng treo đầy hai bên vách.

Độ một năm sau, khi sắp sửa xả tang cho ông nội, như
thường lệ má tôi thức dậy sớm lo nấu ăn cho ba dằn bụng
đặng đi cày . Tôi nghe tiếng chưn má đi ngang qua đầu
giường, tiếng kéo cái cánh cửa buồng khép sơ lại . Nằm
nướng thêm một chập, rồi tôi nghĩ là trời chắc đã gần
sáng, nên cũng ráng ngồi dậy để đi xuống bếp phụ giúp
với má một tay . Lần trong bóng tối tôi bước ra khỏi cửa,
men theo bộ ván gõ bên trái . Tôi chợt không khỏi ngạc nhiên
khi nhìn thấy rõ ràng trên đó có một dáng người bận nguyên
bộ bà ba đen, trên tay còn có đóm thuốc đang cháy đỏ, khói
quyện lên không, lòng hớn hở, mừng vui tôi cất tiếng:

– Nội hả nội … Có phải nội đó hôn nội ?

Tôi chụp lấy tay nội và lay ổng dậy, nhưng bóng đen vụt
biến mất trong tít tặt Tâm trí tôi đang điềm nhiên không
hề nghĩ rằng nội đã giã biệt cõi đời từ lâu bỗng
dưng vụt tan biến. Tần ngần vài giây, tôi đưa mắt nhìn
quanh quẩn khắp phòng để cố tìm kiếm bóng đen kia . Tìm
mãi không thấy đâu, tôi quay lưng trở lại đi thẳng tới
cái cũi chén lợn Rồi đến cái bàn dài, trên đó có bày
một lô đèn dầu hôi, mấy lưỡi dao cạy dừa . Tự nhiên
đầu óc tôi bình tỉnh trở lại, rõ ràng tôi không thể nằm
mơ . Rõ ràng tôi đã thấy nội, chắc chắn là nội, tôi
cương quyết như vậy . Tôi nhủ thầm:

– Nội đã trở về để an ủi lòng thương nhớ diệu vợi
của đứa cháu thân yêu . Và nội cũng đã trở về để cho
tôi nắm tay nội lần cuối . Vì đã bao lâu rồi từ khi nội
lâm bịnh tôi chưa hề một lần đến cạnh bên giường nội
để hỏi han, chăm sóc, ngay cả trong ngày cuối tiễn đưa
cũng chẳng sờ mó một lần.

Tôi rất hối hận về điều đó! Rồi lại nghĩ thêm:

– Nội cũng muốn nói cho tôi biết rằng từ đây cháu hãy
tự lo lấy thân, ông không còn trên cõi đời nầy để bảo
bọc, che chở cho cháu nữa . Cháu hãy bảo trọng, giữ gìn.

Tôi đứng đó và khóc thật nhiều cho nội cho nỗi thương
đau cho chính cõi lòng mịnh Bao nhiêu năm sống kiếp làm
người trong cảnh ô trọc này, nội đã phải gánh lấy bao
nhiêu sự khổ tâm, trói buộc vì tình thương con cháu để
rồi cho tới khi chết vẫn chưa được yên thận Trong giây
phúc đó tôi cảm thấy thương nội tôi vô ngần, không
sợ sệt một điều gì cạ Nhưng má tôi đã lên tiếng,
cắt ngang niềm nhớ thương:

– Con đó hả Đào ?

– Dạ, dạ con đây …

Tôi lau vội nước mắt, lánh ra nhà sau súc miệng rửa mặt
làm như không có chuyện gì xảy ra cả!

Bẵng đi ba năm sau, bà kế mẫu thứ hai của ba tôi trở về
với mục đích tạ lỗi cùng ông bà cố và nội tôi . Nhưng
tiếc thay bà đã chậm chưn vì chần chờ quá lâu, ông bà
cố và ông nội đều đã hoá ra người thiên cổ. Bà nội
ghẻ than khóc phân trần cùng ba má tôi về những việc làm
không tốt của bà trong dĩ vạng Đối với ba má tôi dù
trước kia bà nội ghẻ đã nhẫn tâm phụ rãy tình thương
của ông nội, cũng không thương xót gì đến ba đứa con
chồng cũng như con ruột, nhưng giờ đây bà đã thật lòng
ăn năn hối cải, thì phận làm con ba má tôi cũng không hề
phiền trách gì đến bà nội ghẻ mà ngược lại còn thương
xót cho bà hợn Với lại bà đã trở về với tấm thân tàn
ma dại, bịnh hoạn đầy người, nhằm mục đích chính là hi
vọng đứa con ruột của mình, tức chú Năm Nhẫn chớ không
phải là ba má tôi, nghĩ tình mẹ con mà bỏ tiền lo thuốc men
cho bạ Nhưng chú Năm Nhẫn vẫn còn hận trong lòng, chú
không thèm nghĩ gì đến tình mẹ con hết, người mẹ khi xưa
đã không vì tình nghĩa bỏ cha con chú mà đi . Trong hoàn cảnh
tấn thối lưỡng nan đó của bà nội ghẻ, ba má tôi lại
cầm lòng không đậu, không thể để bà kéo lê tấm thân
tàn đi khắp đầu đường xó chợ, nên đã không ngần
ngại chấp nhận phụng dưỡng bạ Ba má tôi khuyên bà nội
ghẻ:

– Mợ khỏi cần phải đi đâu hết, nếu thằng Nhẫn nó không
lo cho mợ được thì còn có tụi cọn Trước hết tụi con
sẽ cố gắng thuốc thang cho mợ cho đến khi nào mợ hết
bịnh, rồi sau đó thì tuỳ mợ, đi hay ở thế nào cũng
được.

Ba má tôi tận tình chăm sóc cho người kế mẫu nhưng vì bịnh
của bà nội ghẻ cũng khá nhiều, hơn nữa lại là những chứng
nan y cho nên bà không bao giờ hết bịnh, chỉ sống lây lất
độ hai năm, tức vào mùa hè năm 62, bà cũng trút hơi thở
cuối cùng, muôn đời nhắm mắt trong ngôi nhà của ông nội .
Giờ phút lâm chung của bà nội ghẻ cũng là giờ phút quê hương
đang hồi giặc giã, chiến chịnh Ngày đó tôi còn nhớ Tiểu
đoàn 2, Trung đoàn 10, thuộc Sư đoàn 7 Bộ Binh, phối hợp
với lực lượng địa phương quân đang hành quân tảo thanh
diệt địch Xóm làng đang lúc lo âu, tản lạc khắp mọi nơi
để tìm chỗ an toàn tránh lằn tên mũi đạn của hai bên trong
lúc giao trạnh Ba má tôi phải tạm đình lại một hai ngày chờ
cho tình thế êm xuôi mới trở về tẩn liệm và chôn cất
bà nội ghẻ một cách đàng hoạng Bà nội ghẻ cũng được
an táng trên mảnh vườn gần nhà, bên cạnh mồ mã của ông
bà cố, ông nội và bà nội lớn.

Kể từ dạo đó ba tôi rời quê để lên Mỹ Tho lánh nạn, chỉ
còn có mỗi một mình má tôi ở lại quê hương chịu đựng vì
phải còn người chăm sóc, canh tác mới giữ được ruộng
vườn của ông bà để lại . Ba tôi đã nộp đơn xin học và
tốt nghiệp ngành Viễn Thông ở Thủ Đức và sau khi ra trường
ông phục vụ tại Khu Viễn Thông Tiểu khu Định Tường cho đến
ngày … mất nước.


Giờ đây lưu lạc nơi xứ lạ quê người, nhìn những áng mây
chiều lũ lượt kéo nhau về một phương nào đó, tôi vẫn
thường âm thầm, lặng lẽ nhớ đến quê xưa . Nơi đó đã
hằng ấp ủ bao nhiêu nỗi niềm mến yêu, quyến luyến đối
với gia đình thân tộc, đất nước quê hương thắm đượm
tình người . Trong những giây phút bâng khuâng, chạnh lòng
tưởng nhớ đó, tôi thích hát lên lời ca dìu dặt của nhạc
sĩ Trúc Phương:


Quê em nắng vàng nhạt cô thôn
Vài mây trắng dật dờ về cuối trời
Bâng khuâng tiếng hò qua xóm vắng,
Khói lam buồn như muốn ngừng thời gian. 

Hồng Lan

nguồn: bán nguyệt san Miệt Vườn, số 9, 01/01/2000
http://www.saigonline.com/mietvuon

 

Thảo luận cho bài: "Như Khói Lam Buồn"