Phả ký . . . ?

Tác giả:

( Riêng tặng cháu Nghiã )


Vào những năm này, ông già tôi . . . khiến chết hay sao đó nên không đi chơi đâu xa cả . Ông sắm bảng đen , bảng đá, phấn viết , và giấy bút học trò , rồi ngồi nhà đem mất đưá con út ra mà dạy học .Ông dạy vần quốc ngữ ,dạy cửu chương . . . Bà chi Mười cuả tôi lên bảy. Tôi, thằng Mười hai ,lên tư có được sự may mắn đó .
Trong làng tới lúc này , vẫn chưa có trường, chưa có ai mở lớp dạy quốc ngữ vỡ lòng.
Năm bảy năm về trước , mười hay hai mươi năm về trước ,mỗi lần tới tuổi đi học các anh chị tôi phải đi ở trọ xa nhà những năm mưòi cây số .
Tôi được học cùng cấp bực với chị , cho có bạn .Chị tôi học không giỏi hơn tôi . Chỉ vì chị lớn hơn , biết lo hơn và biết sợ . . . thầy hơn ,hoá cho nên học không vô .
Thấy ông già tôi đem hai đứa nhỏ ra mà hành hạ , mẹ tôi xót lắm .Bà lập thế ( tìm ra cách giải quyết tốt hơn), đem chị tôi gửi sang nhà một người bà con ở làng bên . Làng bên có sẵn thầy sẵn lớp . Tôi còn nhỏ quá . Bà chưa gửi đi được.
Sư tầm đệ tử nan . Cha tôi bỏ nghề dạy cho con học.
Năm sau ông già tôi mất .
Trước khi qua đời chừng vài ba tháng, ông cho tôi theo chị sang làng bên Cũng xin thầy giáo cho tôi cùng học với chị tôi cho có bạn . Kẽo tội nghiệp đứa con gái út .
— Vàng vụn , bạc vụn cuả tui đây . Ông nựng con gái như thế .
Sau khi ông già mất , mẹ tôi lại giữ tôi ở nhà . . . cho bà có bạn .Đỡ buồn .

Chị tôi đi học , cuối tuần mới về . Và chị khoe chị có nhiều bạn " chiếng" lắm. Chị biết thêm nhiều trò chơi cuả học trò con gái . Chị tận tình truyền thụ cho em . . . Chị cũng biết thêm nhiều chuyện mới lạ .
— Ở bên biển , người ta nói . . . tiếng lạ lắm . Mầy chưa biết đâu . . .
— ?
— Mầy có biết không . . . Mình nói . . . phía Núi đất là trên , phiá Cửa Đại là dưới , thì họ kêu là dưới Núi Đất , trên cửa Đại . Mình nói ông trời , họ nói ông chời , ông tời . Mình nói đi lên , họ nói đi nên . . . Mình nói trăng tròn , họ nói tăng nó tòn . . .Con tâu chớ không phải là con trâu . . . 
— ( tôi vểnh tai nghe )
Chị tôi tiếp :
— Mầy chưa biết đâu . . .Nậu nhà quê là mình .Nậu nhà quê sợ trời nắng . . . Còn bên đó , người ta , trời mưa , trời gió . Kêu là trời . . . động .
Và cứ như thế , như thế chị tôi nhém thèm tôi bằng những chuyện lạ đường xa . . .Tôi vểnh tai nghe .
— Mầy biết cô Hai Lịnh không ?
— ?
— Mẹ dặn :Ở bên đó . . . có cô ấy . Cô ấy là cô mình đó .Mẹ dặn : gặp cô thì phải có lễ phép , chứ đừng bắt chước người ta . Không nên.
Bà ấy nổi khùng mà chửi thì động cả tới " giường thờ chiếu trải " . . . Nhiều người bảo thế .
Năm sau , tôi lại được mẹ gửi theo chị đi học . Và tôi được thấy Cô Hai Lịnh .
Người lớp lớn ,ai cũng gọi bà là cô hai Lịnh . 
Cô là người ở dưới ( trên ) Kỳ tân .Cô làm nghề gánh nước thuê , gánh cá gánh mắm thuê .Ai cho bao nhiêu cũng được . Không nề hà .Cô khoẻ mạnh khác thường .Không bao giờ thấy cô đội nón .Dù dôi khi cô có cái nón cới , thiệt là cời. Tóc cô hoe như tóc . . . mấy con đầm ,thấy trên tỉnh. Cô mặc quần đùi như đàn ông .Ít khi thấy cô mặc yếm . Áo của cô thì thấy rách toạc toàng toang , và không còn tay áo nữa. Vì vậy mà khi cô gánh , cô chạy . . . vú mớm cứ thòng thòng , vung qua lắc lại .Cứ y như là con điên . Cứ y như là nậu ăn mày .Tôi nghe nói như thế .
Cô hay ngồi nghỉ chân tại các cái bậc cấp xây đá ong , thềm trán xi măng trước nhà hay trước ngỏ ven đường .
Cô hay mua bánh ú gạo dưới chợ , rồi đến mấy chỗ ấy mà ăn. Hai chị em tôi cầm tay nhau , đứng từ xa nhìn thấy cách ăn nhanh , khoẻ và gọn cuả cô cũng thèm .
Ngồi ăn ở những chỗ này nó thoáng mát . Cô vừa ăn , vừa tụng . . . Tôi dùng chữ này có sai không ?
Người làng tôi hay dùng chữ tụng để diễn tả rằng ai đó . . . lặp đi lặp lại , nhiều những điều , mà mình không thích nghe ,có khi lại thích nghe , nhưng không thể hiểu hết . . . 

Cô không có con cái gì cả .Nhà cô Hai mình thì là ở đâu , chị Mười tôi cũng còn chưa biết huống là .
Năm sau đó nữa , thì ở làng tôi có mở trường . Một ông thầy , một phòng học , và hai hay ba cấp lớp cùng học chung nhau . Tôi không còn được thấy cô Hai hằng ngày nữa .Cái khoản cách về sự học hiểu tại làng biển giữa chị tôi và tôi cứ như lớn thêm hơn . Chị là tiền bối . Chị có thâm niên hơn tôi ở đấy . Ở nơi có cô Hai Lịnh .

Một hôm, vào một buổi chiều xuân , nếu tôi nhớ không lầm . . . 
Tại sân chơi trước ngỏ nhà , tôi phá quấy trò chơi và đồ chơi cuả các bà . . . chị , bạn cùng chơi với chị Mười tôi rồi bỏ chạy .Thật lâu mới dám trở lại . Chỉ còn thấy chị tôi ngồi một mình ở thềm xi măng ở đấy. Bà đang cất dọn chơi .Thấy thoáng bóng tôi đang kết với mấy đứa bạn trai , bà lên tiếng . . . lầu bầu trong miệng .
— Mầy là cái đồ . . . vong mạng . . . 
— Mầy là cái đồ . . . chết chủ , mười tám nhân mạng . . .
— Mầy là cái đồ . . . chín xứ . Mầy là cái đồ năm dinh . . .
— Mầy là . . . cái quân . . .
— Cái quân ăn mày . . . 
— Mầy là cái . . . thứ . . . 
— Thứ đâm cha chém chú .
— Mầy là cái . . . ngử . . .
— ngử phản Trụ đầu Châu . . .
— đồ Mọi , đồ Hời . . . 
Chưa hết đâu . Bà chị tôi còn uất ức nhiều . Bà . . . nhắc nhủ cho một thằng " Nó " nào đó . Rằng : 
— Cái mồ tổ cha " nó " . . . Khéo . . . 
— Cái mả mẹ " nó " . . . Khéo . . .
— Hiển khảo , Tổ khảo " nó" khéo . . .
— Cô di tỉ muội " nó " . . . Khéo . . 
— Cao tằng Cố tổ nó . . . 
— Thúc bá đệ huynh nó . . . 
— Thần hoàng bổn xứ nó . . .
— Nội ngoại nhà nó . . .
— Lãnh cô nó . Lãnh thúc nó .
— Tổ cô nó . Tổ thúc nó .
— Đường bá , Tổ bá nó
— Thỉ tổ nó . . . 
— Cô hồn các đẳng nhà nó . . .

— " Nó" là cái " đồ" . . . . Hèn gì . . . ! 
Cái . . . đồ " Chết toi . Chết dịch . Chết đâm . Chết chém. Chết không toàn thây.—Chết chẳng ai chôn . Cái mả như mả ăn mày.— Voi dày, ngựa xé. Lạc chợ , trôi sông. Hà bá rước . Hú ba hồn chín viá nó mà về đây .— Trời đánh , Thánh vật . Trên không chằng, dưới không đệm. Đồ thuỷ quan . . . ." 
Thật tình , tôi nghe không kịp , và nhớ không hết .Nhưng tôi biết chắc chắn là chị Mưới tôi đã " thuộc " , học thuộc lòng , những lời chửi ruãa đó từ Cô Hai Lịnh . 

Về những năm sau này , và gần đây , tôi chợt nhớ ra một điều :
— Cô Hai Lịnh cuả tôi là người thầy cuả chị Mười tôi.Chị Mười tôi là người thầy cuả tôi về gia phả ( học ) .Xin lấy bấy nhiêu thôi .

Tôi đọc gia phả nhà mình . Tôi sưu tập gia phả nhiều nhà trong vùng làng tôi , tỉnh tôi , miền trung Việt nam. 
Một số gia phả thường bắt đầu bằng câu " Nhân hữu hồ tổ , vật hữu hồ tông " .
Một số gia phả , khởi đầu bằng : Hoàng triều . . . Gia dũ hoàng đế . . . 
Hoặc : Nhân Tây sơn khỉ binh . . . 
Hầu hết các các gia phả mà tôi gặp , đều là Tân loát , Truyền biên vào thời Tự đức trở về sau. 

Nhiều gia phả có sao chép các bài văn Khấn , văn Cáo , văn Tế tổ tiên .
. . . .
" Đại nam quốc . . . Tuế thứ . . .
. . . 
Nam nữ tử tôn đại , tiểu . . . .đẳng
Cẩn dĩ sanh tư ban soạn tửu quả , thức phẩm chi nghi , cả chiêu cáo . . .
Hiển Cao Cao tổ , . . .Tỷ .Tôn Thần vị tiền
Hiển Cao tổ , . . . Tỷ .Tôn Linh vị tiền 
Hiển Tằng tổ , . .. Tỷ .Tôn Linh vị tiền
Hiển Tổ , hiển Tỷ 
Hiển Khảo . Hiển Tỷ . . .
Cập :

Tổ bá, tổ thúc, tổ cô ; Đường Bá , đường thúc . Lãnh cô .
Đồng đường huynh đệ . Cô di tỷ muội .
Dữ :
Xuất thế sơ sanh, hữu danh hữu vị , hữu vị vô danh. Huyết sảo , Tảo vong. Thương vong , mất tích . Thân ký biệt tha hương . Mộ phần thất lạc . . . 
Nhất thiết chư Hương linh , đồng lai phối hưởng . .. " 

Cô Hai Lịnh đã học ở đâu và từ bao giờ được những tước hiệu cuả tiên tổ . . . cuả những người quá cố từ " đệ huynh , tỉ muội " . . . lên đến ông Thuỷ tổ , cả đến ông Thành hoàng bổn xứ . . .?

Cô Hai Lịnh đã biết đến cái nỗi đau xót cuả từng gia tộc , kể cả nhà Chuá xuống đến nhà dân . . . ?
Cái thời đại mà Cô Hai tôi nói đến , có lẽ là . . . thời có nôi chiến Nam bắc phân tranh , thời Tây sơn Nguyễn Ánh đó chăng ?
Tôi đọc sử ký về các thời đại nói trên . Và gặp lại những từ ngữ dùng để chép sử , những sự kiện lịch sử trong một thời ly loạn .Người trong nước mình một thời chửi bới , ruã sả nhau . 
Và tựu kỳ chung , chị Mười tôi trút hết lên tôi vào một chiều xuân dạo ấy .

* * * * *

Tại hai miền Nam Bắc hà , những kẻ vong mạng ( trái với mạng cuả vua , chuá) mà tập kết về một phía , phiá Nam cuả chuá Nguyễ Hoàng . . .
Các quan tướng , chạy qua chạy lại cái sông Gianh , cái giới tuyến nào đó giữa Tây sơn và Nguyễn Ánh , thì là Phản Trụ Đầu Châu chăng . Đào duy Từ , Nguyễn khoa Chiêm , Vũ văn Dũng , Nguyễn Hữu Chỉnh chẳng hạn .
Cái Quân , Cái Ngũ . . .
Cái quân ăn mày :
Tương truyền , vua nhà Lê có lần đã cho quân lính giả dạng nghèo đói , đi thuyền , rất ồ ạt vượt tuyến vào Quảng nam trấn xin tỵ nạn.Bấy giờ quan dân Quảng nam đã quy phục nhà Mạc ( Mạc đăng Dung soán ngôi (1517).Đoàn quân ăn mày ấy đã được viên Thổ quan ( họ Bùi ?), bất phục tùng nhà Mạc đón nhận ,và thu phục Quảng nam cho Vua Lê ( 1545) ?. 
Quân Tây sơn là quân la ó
Quân Hoàng phó , là quân . . .

Đồ Chết Chủ , Mười Tám nhân mạng . Phải chăng là lời phát ra từ phiá Tây sơn . Mạ lỵ đồ đảng mười tám nhân mạng , cùng Chuá Duệ tôn , bi sát hại năm 1777 bởi Đông Định vương Nguyễn Lữ ? 

Đồ Chín xứ ? 
Theo Phạm văn Sơn , Việt sử Toàn thư , đoạn chép về quan chế Thời Tây sơn ( khu vực phiá Bắc ).
Nhà Lê chia Bắc Hà thành Mười một Xứ . Quang Trung Đổi Xứ Sơn nam , thành Thượng trấn và Hạ trấn . Đổi Xứ Thanh hoa thành Thanh hoá nội và Thanh hoá ngoại .
Đồ Năm Dinh ? 
Phải chăng đây là khu vực mà Nguyễn Ánh đã đánh bại Tây sơn ,làm chủ tình hình từ trước các năm 1790 :
1/ Bình Khang dinh 2/ Bình thuận dinh ( từ Diên khánh trở vào cực nam Trung kỳ )3/ Trấn biên dinh ( Miền đông Nam kỳ ) 4/ Phiên trấn dinh ( Gia định /Sài gòn) 5 / Long hồ dinh ( miền tây Nam kỳ ).
Quan quân Tây sơn , từ Phú yên ra Nghệ an, thời 1791 — 1801, phải chống đỡi với sự vùng dậy cuả Nguyễn Ánh ở " năm dinh" , và đối phó với cựu thần cuả vua Lê và chuá Trịnh ở " chín xứ " .
Phải dùng đến ngôn ngữ miệt thị đối với quân thù đó chăng ?
Cô Hai Lịnh sinh khoản 1910 ( +/- ) và ngôn ngữ duy nhất cuả cô , là một chứng tích .
Người vùng quê tôi cũng vậy , ắt phải là con cháu cuả những quan quân cuả các tiền triều . Cựu Nguyễn , Nguyễn Tây sơn , và Nguyễn Gia long . 
Cuộc nội chiến ( 1771 – 1801) phải chăng đã để lại một tàn tích " bạo động " và " ác độc " nơi ngôn ngữ miệt thị qua nhiều thế hệ , qua lịch sử .
Lắm khi , lịch sử đã lại lặp lại .
Một lần , hai ba năm bảy lần.
Lịch sử vẫn còn âm vang lời nguyền ruã giữa người với nhau .
" Chết toi . Chết dịch . Chết đâm . Chết chém. Chết không toàn thây.—Chết chẳng ai chôn . Cái mả như mả ăn mày.— Voi dày, ngựa xé. Lạc chợ , trôi sông. Hà bá rước .— Trời đánh , Thánh vật . Trên không chằng, dưới không đệm. Đồ thuỷ quan . . .
Hú ba hồn chín viá . . . nó mà về đây ." 

Phạm Liễu Hạ

 

Thảo luận cho bài: "Phả ký . . . ?"