Tìm Hiểu Về OPERA

Tác giả:

Chương 1 – Hành Trình


1. Opera – Hành Trình Tóm Lược 

Opera, tức ca kịch/nhạc kịch, là loại hình nghệ thuật tổng hợp giữa âm nhạc, thanh nhạc và sân khấu. Trong opera có đối thoại, độc thoại bằng hình thức “hát như đang nói”- recitativo; có đơn ca, gọi là aria hay arioso, có tam ca, tứ ca… nói lên suy nghĩ của các nhân vật; có hợp xướng phản ánh tinh thần, thái độ hoặc tình cảm của quần chúng đối với tình huống kịch; ngoài ra còn có vũ đạo, phản ánh cuộc sống, phong tục tập quán của thời đại xảy ra câu chuyện.

Thế kỷ XVI, đại hợp xướng – một thể loại thanh nhạc nhiều bè đã đạt tới một trình độ hoàn hảo. Đó là âm nhạc phức điệu 8 – 12 – 16 bè… gây cảm xúc mạnh về tính đa giọng điệu, nhưng hạn chế ở chỗ hầu như không nghe được lời hát. Khoảng giữa 2 thập kỷ cuối thế kỷ XVI, tại Florence (ý), một số nhà thơ, nhạc sĩ, ca sĩ – tự xưng là nhóm Florence hay Academic… thường xuyên gặp nhau bàn về các vấn đề văn học nghệ thuật. Họ không bằng lòng với âm nhạc phức điệu. Sùng bái tinh thần Platon, họ chủ trương âm nhạc phục vụ nội dung văn học. Với tinh thần hoài niệm bi kịch cổ Hy Lạp, họ đi tìm một thủ pháp và hình thức sáng tác mới cho thanh nhạc.

Vincenzo Galilei (cha của nhà thiên văn học Galilei) phổ nhạc chương Địa ngục trong Thần khúc của Dante và Thơ buồn của Jéremie, mở ra con đường sáng tác ca khúc đơn điệu đệm bằng đàn lire (tiền thân của violon). Về sau, nhà thơ Ottavio Rinuccini viết kịch bản theo tích trong thần thoại Hy Lạp Cuộc đấu giữa Apollo với Python, ca sĩ kiêm nhà soạn ca khúc Jacopo Peri phổ nhạc Thành Dafne – vở opera đầu tiên của nhân loại – công diễn năm 1594 tại lâu đài bá tước Jacopo Corsi. Vở thứ hai, Euridice cũng do Rinucci ni và Peri “hợp tác sản xuất” đến nay còn lưu lại được, Dafne đã thất lạc. Cũng như trước đó, những vở kịch Hy Lạp đã được trình diễn cùng âm nhạc, nhưng ngày nay không ai biết chúng ra sao.

Từ cái nôi Florence, các vở opera được đưa đi biểu diễn ở Venise, Rome… trở thành một loại hình mới, được ưa chuộng của nghệ thuật thanh nhạc. ít lâu sau, trung tâm opera chuyển tới Rome, Venise và cuối cùng là Napoli. Mỗi trung tâm có một lối phát triển riêng, do đó opera lúc đầu chỉ có hình thức recitativo và ca khúc đơn ca ngắn, đơn giản, về sau mới phát triển thành aria, song ca, hợp xướng… Lúc đầu dàn nhạc chỉ có một vài nhạc cụ đệm hát… Ngày nay, opera đã trở thành một loại hình nghệ thuật tổng hợp có kết cấu hý kịch chặt chẽ, tổ chức hình thức hoàn mỹ với quy mô lớn. Opera cổ điển châu Âu phản ánh tư tưởng thẩm mỹ từng thời đại. Chẳng hạn, vào thế kỷ XVII- XVIII, opera trở thành ca kịch nghiêm/opera-seria lấy đề tài thần thoại, phản ánh uy lực thần quyền. Thế kỷ XIX phát triển loại ca kịch trữ tình/opera lyric (còn gọi là opera grand) – đề tài dã sử, phản ánh những câu chuyện tình, những mâu thuẫn xung đột của tầng lớp thượng lưu. Càng ngày nội dung ca kịch càng đi gần tới đời sống hiện thực. Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, với các opera của Rossini (Anh thợ cạo thành Servin), Verdi (Aida, La Traviata/Trà hoa nữ)… đã thể hiện rõ tinh thần yêu nước với những nhân vật “bằng xương bằng thịt” mang tính hiện thực – lãng mạn. Đặc biệt là Puccini – nhà tác khúc của chủ nghĩa hiện thực đã viết về những con người bình thường, La Boheme phản ánh cuộc sống văn nghệ sĩ nghèo Paris, Madame Buterfly nói lên tình yêu trong trắng của cô gái Nhật với viên sĩ quan hải quân Mỹ phụ bạc là những ví dụ.

Ngoài opera “cỡ lớn” còn có opera buffa hay opera comique – ca kịch hài. Đây là thể opera có phong cách âm nhạc nhẹ nhàng dễ hiểu, nhân vật bình dân hóm hỉnh hoặc thượng lưu bôi bác. Trong ca kịch hài, lời thoại thay thế recitativo, ca khúc thay thế aria. Còn operetta là loại ca kịch nhỏ gọn, đề tài lãng mạn, đa sầu đa cảm, phong cách nửa nghiêm nửa hài. Thế kỷ XIX có các nhà tác khúc operetta lỗi lạc như Jaques Offenbach (Pháp) (tác giả Cuộc sống Paris từng trình diễn tại VN), Johann Strauss (Đức) và Arthur Seymour Sullivan (Anh).

Đầu những năm 1960, Eugeni Onegin của Tchaikovski trở thành vở opera đầu tiên công diễn tại Việt Nam, hai vai chính do NSND Quý Dương và NSƯT Ngọc Dậu thủ diễn. Tháng 9/1965, opera VN làm lễ khai sinh bằng Cô Sao của Đỗ Nhuận. Đầu những năm 1970, Người tạc tượng (Đỗ Nhuận) và Bên bờ Krông pa của Nhật Lai lần lượt ra mắt đánh dấu bước khởi đầu của opera quốc nội.

Do hoàn cảnh chiến tranh, Nhà hát Nhạc vũ kịch VN thảng hoặc mới trình diễn một opera nước ngoài như Núi rừng lên tiếng (Triều Tiên), Ruồi trâu (Liên Xô). Năm 1985, chuyên gia Nga giúp ta dàn dựng Madame Butterfly – Hoàng Hoa và NSƯT Gia Hội đóng vai chính. Năm 1999, Nhà hát Nhạc vũ kịch VN với sự giúp đỡ của các bạn Đức và Pháp lần lượt cho ra mắt hai vở Viên đạn thần (Weber) cùng Orphee và Euridice (Gluck) báo hiệu sự trở lại của opera ở VN.

(NetNam) 

 

Thảo luận cho bài: "Tìm Hiểu Về OPERA"