Văn Cao – Tiếng Đàn Chơi Vơi

Tác giả:

Nếu sinh vào thời khác hoặc xứ khác có lẽ Văn Cao đã là một nghệ sĩ lớn. Nhưng lại không là Văn Cao của Việt Nam. Nỗi thiệt thòi của ông là một may mắn cho chúng ta nên Quỳnh Giao nhớ tới ông với lòng tri ân và nỗi ái ngại cho một phiến tài tình đã sống một đời cô đơn, với nghệ thuật chưa được đi tới tuyệt đỉnh đáng lẽ phải tới…

Văn Cao sinh Tháng Mười Một, năm 1923, thiếu thời còn đi học tại Hải Phòng đã có năng khiếu nghệ thuật. Sau này ông vẽ tranh, làm thơ, viết văn, vẽ phông, dựng kịch và soạn nhạc. Bộ môn nào cũng có nét tài hoa. Sinh sau Phạm Duy nhưng đi trước vào tân nhạc, Văn Cao sớm thổi vào nhạc thanh niên ở đầu thập niên 40 cả chất thơ lẫn hào khí lịch sử, nên mở ra kích thước mới cho loại này và báo trước các tác phẩm lớn về thể tài yêu nước như Thăng Long hành khúc, Gò Ðống Ða, Chiến sĩ Việt Nam, Bắc Sơn, và Trường ca sông Lô.

Nhưng, cùng với nhạc hùng, Văn Cao đã viết Buồn tàn Thu, Trào lòng, Thu cô liêu và Cung đàn xưa, các tình khúc lãng mạn sẽ báo hiệu Suối Mơ, Bến Xuân, Thiên Thai và Trương Chi, bốn tác phẩm trác tuyệt của tình ca Việt Nam.

Văn Cao đa tài, ăn nói có duyên và cư xử mã thượng, nhưng không ồn ào bộc lộ. Ông sống nhiều vì nội tâm và có lẽ gửi gấm bao nhiêu gió bão của cuộc đời vào nhạc nên trong truyện ca xuất phát từ điển cố Trung Hoa như Thiên Thai, hay Việt Nam như Trương Chi, Quỳnh Giao ngờ là ông tâm sự về tự truyện.

Tự truyện đó có thể là nỗi cô đơn của người nghệ sĩ tài hoa. Ngồi đây ta gõ ván thuyền, ta ca trái đất còn riêng ta là như thế?…

Dù chưa là tác phẩm lớn của Văn Cao về nhạc thuật, có lẽ vì sáng tác khi ông còn rất trẻ khi mới 16, Buồn tàn Thu được yêu thích từ khi xuất hiện nhờ lời ca thần diệu đã kết hợp hai cảm xúc lay động hồn người khi đó, là tâm tư lãng mạn với điều mới mẻ và lòng hoài niệm nét cổ phong của một thời đang mất. Trong tiềm thức dân ta thì hình ảnh ủ ê của ‘chinh phụ đan áo nhớ người đi ngoài sương gió’ đã được tác giả khơi dậy với lời ca đầy ước lệ trên cung thứ, trải dài từ đầu đến cuối tác phẩm. Nhạc thuật kém vì là một sáng tác của tuổi thơ, khiến ca khúc thiếu cân xứng.

Nhưng tuổi thơ thời ấy mà đã viết nhạc như vậy thì tuổi thơ thời sau phải nghĩ lại.

Cung Ðàn Xưa là tác phẩm chuyển tiếp đưa Văn Cao từ không khí cổ phong tới các tác phẩm lớn về sau, với bốn phân đoạn công phu trong một bài ngắn viết theo nhịp 3/4 rộn ràng về một mùa Xuân ảm đạm như lúc tàn Thu. Có lẽ nhịp điệu lôi cuốn với lời từ ai oán mà diễm lệ Ðường thi đã minh họa trước cái nỗi hận thiên thu của Trương Chi.

Với một tên khác là Bài thơ bên suối, ca khúc Suối Mơ là bài thơ hay nhất Văn Cao đã viết bằng nhạc cho một con suối vào Thu vì ý thơ thanh thoát, lời ca man mác không u uất, và vì nét nhạc mở đầu với cung thứ lãng đãng buồn để dạt dào với cung trưởng trong sáng ở đoạn sau.

Bến Xuân là bản tình ca đẹp nhất, ấm áp chứ không buốt lạnh nỗi đau như các tình khúc khác của Văn Cao. Lời tiếc nuối e ấp bay lượn trên nét nhạc u hoài trang nhã và tứ thơ lung linh màu sắc như một bức họa ấn tượng khiến Bến Xuân là nơi hội ngộ kỳ diệu của thơ, họa và nhạc trong một khúc tình ca. Tác phẩm là đỉnh cao của tân nhạc thời lãng mạn duy nhiên và trăm năm nữa vẫn làm ngất ngây lòng người. Lời hai của tác phẩm có lẽ của Phạm Duy, trước khi Bến Xuân chắp cánh cho Ðàn Chim Việt bay vào thời chinh chiến.

Ðã tự ngàn xưa, con người ta mơ ước cõi tiên. Nhờ Văn Cao giấc mơ đó thành một tác phẩm lớn của tân nhạc… Thiên Thai là một bản trường ca nhỏ, viết như nhạc cảnh với các đoạn chuyển cung lẫn chuyển ý thần tình để vẽ lên tám bức tranh hư ảo của câu truyện cổ.

Nhưng, trong tranh Văn Cao có nhạc và trong nhạc có vũ. Trong khúc Nghê Thường đã có phím tơ lưu luyến cảnh biệt ly, và trong điệu sáo Thiên Thai mơ hồ đã có lời ca ngư phủ của Trương Chi.


Ánh trăng xanh mơ tan thành suối trần gian,
Ái ân thiên tiên em ngờ phút mê cuồng có một lần…



Trong tột đỉnh cuồng mê của tự truyện, người nghệ sĩ tài hoa thổ lộ cho ta cái cõi huyền diệu đó của giao cảm tiên tục nên Thiên Thai quả là tác phẩm lãng mạn nhất trong khí hậu cổ phong được ông dựng lại. Trương Chi có thể là tâm sự của mọi người khi gặp bẽ bàng sau phút hoài mong vì mối chân tình lại không được đền đáp. Ở Văn Cao, tâm sự đó có hay không thì là suy đoán về sau, chứ với ngàn sau hoặc với chính ông, điều đó thực không quan trọng.

Với ngàn sau, điều quan trọng là ông để lại cho đời và cho cả nhân vật Trương Chi trong truyện tích nước ta một chân dung tuyệt đẹp, được viết bằng nhạc, được thêu bằng lời thơ gấm vóc. Y như Thiên Thai, đây là nhạc cảnh với hai đoạn chuyển cung phân biệt tâm sự Trương Chi với nỗi niềm Văn Cao, và nhiều đoạn chuyển ý nhờ ca từ diễm tuyệt. Nếu giờ đây ta không còn biết Kiều gảy đàn với tiếng mau sầm sập như trời đổ mưa là thế nào, thì tại đoạn chuyển cung thứ hai của bài Trương Chi, Văn Cao đã dùng thang âm ngũ cung cho mưa rơi trên cung đàn bên song cửa Mỵ Nương, trầm vút với tiếng gió, nghe như tiếng lòng nức nở… làm bao tiếng cầm ca rung ánh sao mờ.

Bản tình ca bất hủ ấy khiến từ đó người ta sẽ không thể viết về Trương Chi như đã viết, và từ đó giấc mộng chàng Trương sẽ sống mãi trong tâm khảm của dân ta. Chúng ta hãy nhớ tới ông khi nghe lại Trương Chi.

Khi nhìn lại những tác phẩm Văn Cao đã viết cho tân nhạc trong thời gian vỏn vẹn có một thập niên, là những tác phẩm trác tuyệt trong từng thể loại, làm sao không tiếc cho một bậc tài hoa đã sớm ngừng bay lượn với âm nhạc? Hình ảnh cô đơn của Văn Cao vẫn ngồi riêng ta như trong lời ca có lẽ đã là một định mệnh. Trong nỗi cô đơn nhuốm vẻ cao ngạo ấy, ông làm sao khác hơn là im lặng?

Văn Cao có cuộc sống cơ cực Ðỗ Phủ… mà để lại những khúc thơ phiêu hốt Lý Bạch, rồi như vầng trăng kia, ông lặng sáng trong tịch mịch cuối đời. Quỳnh Giao buồn mãi về hoàn cảnh đất nước và tâm cảnh riêng ông khiến các ca khúc đã gây xúc động cho cả chiến trường lẫn tình trường, Văn Cao lui khỏi thế giới âm nhạc dù sống giữa chúng ta cho tới 72 tuổi.

Người ta nên tiếc mãi những ca khúc không bao giờ có vì chưa bao giờ viết của ông, càng nuối tiếc lại càng trân quý các tình khúc Văn Cao…

Và càng xót xa cho cả một thiên thu trong tiếng đàn chơi vơi..

Thảo luận cho bài: "Văn Cao – Tiếng Đàn Chơi Vơi"